اشتراط فقر دریتیم PDF چاپ پست الکترونیکی

بسم الله الرحمن الرحیم

جمع آوری اقوال در مورد

اشتراط فقر دریتیم

حمزه علی شیخ تبار


طرح مساله:

یکی ازمسایلی که درفقه بسیار محط بحثهای فقهی واقع شده است مساله خمس است.این بحث دارای زوایای مختلفی ازقبیل متعلقات ومصرف است. پس ازاینکه مشهورفقها خمس رابه سهمهای شش گانه تقسیم کردندیکی از مصارف آن رایتیمهای مسلمان قرار داده اند.این سؤال پیش آمده است که آیا این صنف درهرصورت دارای سهم می باشند؟ یااینکه با شرط وشروطی مستحق خمس می باشند؟ یکی ازشرایطی که مورد بحث واقع شده شرط فقر درمورد یتامی می باشد.

جایگاه مساله

این بحث درکتب روایی مانندکافی شریف به صورت ماثوروارد شده است واگراین مبناراکه کسانی مثل کلینی روایات همسوبافتاوای خویش رانقل می کرده اندبپذیریم می توان قدمت این مساله را به قدمت کتب روایی دست اول دانست ولی بااین حال مرحوم ابن جنیداسکافی که درقرن چهارم می زیسته است اولین فقیهی است که ذکری ازین مساله به صورت کاملا اشاره وار به میان آورده است وبنابریک تفسیر می توان ادعا کرد که مرحوم مفید اولین کسی است که این مساله را مطرح نموده است  ولی ازهمه صریح تر مرحوم شیخ طوسی آن را به میان آورده است.پس ازمرحوم شیخ دیگران هم بااشاره ازکنار آن گذشته اند ولی ازدوره محقق حلی این مساله جایی مستقل درکتب فقهی رابه خود اختصاص داده است.این مساله درباب مصرف خمس یا قسمت خمس مطرح می شود ولی دربرخی کتب در بحث تقسیم غنائم ازکتاب جهاد آورده شده است

فهرست اقوال علمای شیعه:

  1. اشتراط فقر
  2. عدم اشتراط
  3. تردد
  4. اشتراط علی الاحوط

فهرست اقوال علمای عامه:

دربرخی ازکتب عامه این بحث مهجور واقع شده است ولی فی الجمله دو قول دربین آنها موجود است:

  1. اشتراط
  2. عدم اشتراط

اقوال قدما(دوره اول)

دراین دوره تنها یک قول وجوددارد وآن هم اشتراط فقراست که البته آن هم به اندازه مطلوب واضح نیست

نقل تفصیلی اقوال:

کلینی(الکافی چاپ اسلامیه،ج1،541و542)]1[:اشتراط.البته این درصورتی است که ماازعبارت اعطا به اندازه استغنا اشتراط فقررااستفاده کنیم

ابن جنيد؛ اسكافى، ابن جنيد، محمد بن احمد كاتب بغدادى(مجموعة فتاوى،ص84) ]2[:اجمال درعبارت

شيخ مفيد؛ بغدادى، مفيد، محمّد بن محمد بن نعمان عكبرى؛ (المقنعة ص278) ]3[:به قدرکفایت بایدداشته شود(بنابراینکه ازین عبارت اشتراط فهمیده شود)

سلار دیلمی(المراسم العلوية و الأحكام النبوية ص140 ) ]4[:به قدرکفایت بایدداده شود(بنابراینکه ازین عبارت اشتراط فهمیده شود)

باتوجه به اینکه ازین مساله درباقی کلمات بزرگان دوره اول ازجمله کتاب فقه الرضا،ابن ابی عقیل،صاحب دعائم الاسلام،کوفی صاحب جعفریات ،سیدمرتضی،حلبی ومرحوم صدوق اثری نیست لذا نمی توان قایل به شهرتی دربین قدما شد.مگر به این بیان که برخی ازین علمادرمقام احصای شروط مستحقین بوده اند وعدم ذکرشان قرینه بر عدم اشتراط باشد که بازهم دو قول ازشهرت خارج میشوند

اقوال علمای دوره دوم:

دراین دوره به طور روشن دو قول اشتراط وعدم اشتراط به چشم می خوردوالبته برخی تردید کرده اند

نقل تفصیلی اقوال:

شیخ طوسی(تهذیب الاحکام،ج4ص127) ]5[:به قدرکفایت بایدداشته شود(بنابراینکه ازین عبارت اشتراط فهمیده شود)

شیخ طوسی(المبسوط فی فقه الامامیة ج1ص262) [6]: عدم اشتراط

شیخ طوسی(النهایةفی مجردالفقه والفتاوی،199) [7]: به قدرکفایت بایدداشته شود(بنابراینکه ازین عبارت اشتراط فهمیده شود)

ابن حمزه (الوسیلة الی نیل الفضیلة137)‍[8]:اشتراط

ابن زهرة(غنية النزوع إلى علمي الأصول و الفروع،130) [9]: به قدرکفایت بایدداشته شود(بنابراینکه ازین عبارت اشتراط فهمیده شود)

ابن ادریس(السرائر الحاوي لتحرير الفتاوىج1ص496) [10]: عدم اشتراط

محقق حلی(شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام،ج1ص165) [11]:احوط اشتراط است

محقق حلی(المعتبر في شرح المختصرج2ص632) [12]:تمایل به اشتراط

دراین دوره باتوجه به اینکه عمده کتابها متعلق به مرحوم شیخ است وایشاندرمبسوط قایل به عدم اشتراط شده اند وازسویی دیگر عبارات کتب دیگرشان صریح دراشتراط نیست وباتوجه به عدم اشتراط ازسوی ابن ادریس نمی توان به شهرتی قایل شد.

دوره سوم:

دراین دوره اقوال مردد بین اشتراط وتردد است

نقل تفصیلی:

علامه حلی(تذکرة الفقهاءج5ص435) [13]:تردد

علامه حلی(قواعدالاحکام ج1ص364) [14]:تمایل به اشتراط

علامه حلی(مختلف الشیعة ج3،ص334) [15]:اشتراط

فخرالمحققین(ایضاح الفوائدفی شرح مشکلات القواعد ج1ص218) [16]:اشتراط

شهید اول(الدروس الشرعیة ج1ص262) [17]:تردد

محقق ثانی (جامع المقاصد في شرح القواعدج3ص54) [18]:اشتراط

مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام(ج1ص472) [19]:احوط اشتراط است

محقق اردبیلی(مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان ج4ص332) [20]:تردد مع ان الاعتباراحوط

محمدبن علی عاملی(مدارك الأحكام في شرح عبادات شرائع الإسلام ج5ص410) [21]: تمایل به اشتراط

محدث بحرانی(الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرةج12ص385) [22]: اشتراط

ملااحمدنراقی(مستندالشیعة فی احکام الشریعةج10ص102) [23]:  اشتراط

دراین دوره می توان قایل به شهرت اشتراط دربین علما شد

دوره چهارم:

دراین بخش تنها قول روشن اشتراط است

نقل تفصیلی:

صاحب جواهر(جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام ج16ص113) [24]:اشتراط

محقق همدانی(مصباح الفقيه ج14ص232) [25]: اشتراط

سید یزدی(العروةالوثقی المحشی ج4ص305) [26]: اشتراط

مرحوم گلپایگانی(العروةالوثقی المحشی ج4ص305): احوط اشتراط است

امام خمینی مرحوم اراکی ومرحوم فاضل ومرحوم بهجت :(توضیح المسایل محشیج2ص60) [27]: اشتراط

مرحوم حکیم (منهاج الصالحین ج1ص482) [28]: اشتراط

مرحوم شهیدصدر(منهاج الصالحین ج1ص482) : اشتراط

آیات عظام خویی تبریزی سعیدحکیم وحیدسیستانی روحانی فیاض: اشتراط

آیت الله زنجانی(المسایل الشرعیةص400)[29]: اشتراط

گرچه اتفاق نظردراین دوره براشتراط است ولی این اتفاق اعتباری ندارد.

اقوال علمای عامه:

المغنی(ج7ص306و307):

شافعی:دارای دو قولند:

  1. نظر مشهور:اشتراط
  2. نظر غیر مشهور:عدم اشتراط

حنبلی:عدم اشتراط

این بحث درکتب فقه حنفی و مالکی ازقبیل المدونة الکبری وبدایة المجتهد و المبسوط یافت نشد

بررسی ادعای اجماع وشهرت:

درمجموع ادعای اجماع دراین مساله محلی نخواهدداشت چرا که مخالفین جدی دراین بحث وجوددارندوادعای شهرت هم گرچه بعید نمی نماید ولی باتوجه به عدم طرح این مساله درکلام بسیاری ازقدما وهم چنین عدم وضوح عبارت برخی دیگر می توان این شهرت راجای تامل دانست

ضمیمه:

]1[:عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ

فَسَهْمٌ لِيَتَامَاهُمْ وَ سَهْمٌ لِمَسَاكِينِهِمْ وَ سَهْمٌ لِأَبْنَاءِ سَبِيلِهِمْ يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ عَلَى الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ مَا يَسْتَغْنُونَ بِهِ فِي سَنَتِهِمْ

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ

وَ جَعَلَ لِلْفُقَرَاءِ قَرَابَةِ الرَّسُولِ ص نِصْفَ الْخُمُسِ فَأَغْنَاهُمْ بِهِ عَنْ صَدَقَاتِ النَّاسِ وَ صَدَقَاتِ النَّبِيِّ ص وَ وَلِيِّ الْأَمْرِ فَلَمْ يَبْقَ فَقِيرٌ مِنْ فُقَرَاءِ النَّاسِ وَ لَمْ يَبْقَ فَقِيرٌ مِنْ فُقَرَاءِ قَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَّا وَ قَدِ اسْتَغْنَى‌

]2[:أمّا سهام اليتامى و المساكين و ابن السبيل- و هي نصف الخمس- فلأهل هذه الصفات من ذوي القربى و غيرهم من المسلمين إذا استغنى عنها ذوي القربى و لا يخرج عن ذوي القربى ما وجد منهم محتاج إليها إلى غيرهم و مواليهم عتاقة أحرى بها من غيرهم

]3[:و ثلاثة للثلاثة الأصناف من أهله فسهم لأيتامهم و سهم لمساكينهم و سهم لأبناء سبيلهم فيقسم ذلك بينهم على قدر كفايتهم في السنة و مئونتهم

]4[:و يقسم على قدر كفايتهم في السنة

]5[: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَ الْحَدِيثَ قَالَ وَ النِّصْفُ لِلْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ أَبْنَاءِ السَّبِيلِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ع الَّذِينَ لَا تَحِلُّ لَهُمُ الصَّدَقَةُ وَ لَا الزَّكَاةُ عَوَّضَهُمُ اللَّهُ مَكَانَ ذَلِكَ بِالْخُمُسِ فَهُوَ يُعْطِيهِمْ عَلَى قَدْرِ كِفَايَتِهِمْ

[6]: و اليتامى و أبناء السبيل منهم يعطيهم مع الفقر و الغنى لأن الظاهر يتناولهم

[7]:و على الإمام أن يقسم سهامهم فيهم على قدر كفايتهم و مئونتهم في السّنة على الاقتصاد

‍[8]:سهم لذي القربى فهذه الثلاثة للإمام و سهم لأيتامهم و سهم لمساكينهم و سهم لأبناء سبيلهم و إذا لم يكن الإمام حاضرا فقد ذكر فيه أشياء و الصحيح عندي أنه يقسم نصيبه على مواليه العارفين بحقه من أهل الفقر و الصلاح و السداد. و الثالث يقسم بالسوية من الذكر و الأنثى و الوالد و الولد و الصغير و الكبير و يراعى فيه الإيمان و العدل أفضل من الفاسق و لا ينقل مع وجود المستحق إلى بلد آخر و إن لم يوجد نقل و لا يعطى نصيب هذا ذاك

[9]: لكل صنف منهم سهم يقسمه الإمام بينهم على قدر كفايتهم للسنة على الاقتصاد

[10]: و اليتامى و ابن السبيل، يعطيهم مع الفقر و الغنى، لأنّ الظاهر يتناولهم.

[11]:ابن السبيل لا يعتبر فيه الفقر‌بل الحاجة في بلد التسليم و لو كان غنيا في بلده و هل يراعى ذلك في اليتيم قيل نعم و قيل لا و الأول أحوط.

[12]:هل يعتبر في اليتيم الفقر؟ قال في المبسوط: لا، لعموم الآية، و لأنه لو اعتبر الفقر لم يكن قسما برأسه، و يكون داخلا تحت قسم الفقراء، و يمكن القول باعتباره لان الخمس جبر و مساعدة فيخص به أهل الخصاصة، و لأنه يصرف على قدر الكفاية فإذا كان غنيا فقد استغنى بماله من المساعدة بالخمس

[13]:للنهي عن مودّة غير المؤمن، و عمّن حادّ اللّه و رسوله  و لا تعتبر العدالة.و لا يستحق الغني، لأنّه وضع للإرفاق، كما وضعت الزكاة لمحاويج العوام. نعم يستحقّ الإمام سهم ذي القربى عندنا و إن كان غنيّا.و اليتيم من لا أب له ممّن لم يبلغ الحلم، و هو في آية الخمس مختص بالذرية من هاشم، خلافا للجمهور و هل يشترط فقره؟ قال الشيخ في المبسوط: لا يشترط، عملا بالعموم  و هو أحد قولي الشافعي، و في الآخر: يشترط

[14]:و يشترط انتساب الثلاثة الى عبد المطلب، و هم الآن أولاد أبي طالب و العباس و الحرث  و أبي لهب، سواء الذكر و الأنثى، و يعطى من انتسب بأبيه خاصة دون امه - على رأي-؛ و أيمانهم أو حكمه، و حاجة ابن السبيل في بلد التسليم لا في بلده، و فقر اليتيم- على رأي

[15]:قال الشيخ في المبسوط: لا يعتبر في اليتيم الفقرو اختاره ابن إدريس احتجّ الشيخ بالعموم، و بان اعتبار الفقر يقتضي تداخل الأقسام، فإنّه لو اشترط فيه الفقر لكان داخلا تحت المساكين.و فيه نظر: من حيث أنّ الخمس عوض الزكاة، فكما أن الزكاة مصرفها المحاويج، فكذا العوض.و لأنّه جعل جبرا لهم و مساعدة عوض الزكاة، فلا يليق بالغني.و لأنّ الإمام يقسّم بينهم على قدر حاجتهم، فاذا انتفت في البعض انتفى قسطه من النصيب و استغنى بماله عن المساعدة بالخمس.

[16]:ذهب الشيخ و ابن إدريس الى عدم اشتراط الفقر في اليتيم للعموم، و لاقتضاء العطف المغايرة، و لان اعتبار الفقر يقتضي تداخل الاقسام (و الجواب) انه عوض الزكاة و كما ان الزكاة مصارفها المحاويج فكذا العوض (احتج) المصنف بأنه جبر لهم و مساعدة عوض الزكاة فلا تليق بالغنى و هو الأقوى عندي.

[17]:و في اعتبار فقر اليتيم نظر، و لم يعتبره الشيخ و ابن إدريس

[18]:قوله: و فقر اليتيم على رأي يعتبر و لا يلزم التّداخل لاختلاف الاعتبار.

[19]:كان الاقتصار على إعطاء الفقير خاصة- كما اختاره المصنف- هو الأحوط

[20]:و يستبعد تعيين شي‌ء بمجرد اليتم (اليتيم خ ل) مع وجود المحتاجين من أصنافه و اضرابه، و لا شك انه أحوط و اولى..

[21]: و لا ريب أن اعتبار ذلك أحوط، و لو قلنا بأن الخمس إنما يصرف على قدر الكفاية كما قاله الأكثر تعيّن اعتبار هذا الشرط.

[22]:الظاهر هو القول المشهور

[23]: الحقّ اعتبار الفقر في مستحقّ الخمس من يتامى السادات

[24]:الأول مع كونه أحوط بل لا بد من عمل المتوقف به‌تحصيلا للبراءة اليقينية أصح و أقوی

[25] و الأول مع أنّه أحوط أقوى

[26]:يشترط في الثلاثة الأخيرة الإيمان و في الأيتام الفقر

[27]: سيّد يتيمى كه به او خمس مى‌دهند، بايد فقير باشد

[28]:كما يعتبر الفقر في الأيتام

[29]: يشترط في جواز دفع الخمس الى السيد اليتيم الفقر

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج