استصناع PDF چاپ پست الکترونیکی

بسم الله الرحمن الرحیم

ملخص: سید عبد الحسین آل یاسین                                                                   کد تحصیلی:

خلاصه­ی استصناع

تألیف: آیة الله سید محمود شاهرودی دام ظله

آدرس: مجله فقه اهل بیت (فارسی) - جلد 20

موضوع مقاله: بررسی ماهیت شرعی و عرفی استصناع

مدرسه فقهی امام باقر علیه السلام

تابستان 1390

تعریف استصناع

استصناع عبارت از توافق با صاحبان صنايع براى ساختن شيى معين براى شخص پيشنهاد دهنده است.

آراء فقهای عامه وفقهاى شيعه در باب استصناع

اكثر مذاهب چهارگانۀ اهل سنت برصحت استصناع اتفاق نظر دارند، بيشتر ايشان، استصناع را از باب بيع سَلَم می دانند. حنفى ها استصناع را نوعى بيع معدوم می دانند.

ظاهر سخن شيخ طوسى بطلان استصناع نزد فقهاى شيعه است؛ایشان به دو دلیل استصناع را باطل می داند؛

1- اجماع بر اینکه برسازنده واجب نيست شيئ ساخته شده را تسليم مشترى كند و از طرفى، قبض آن برمشترى لازم نيست، و اگر اين عقد صحيح مى‌بود، نبايد چنين باشد.2- كالاى سفارش شده، مجهول بوده و نه عين آن معلوم است و نه صفت آن، و عقد برمجهول، ممنوع است.

نکته ای از مصنف حول کلام مرحوم شیخ ( و به عبارتی، تقریب محل نزاع ):

اگر آنچه ميان سفارش دهنده و سازنده، واقع شده، مجرد و عده­ی خريد كالايى در صورت ساخت آن باشد، اين، نه عقد است و نه وفاى به آن واجب است. اما آنچه در ارتكاز عرف وجود دارد، غير ازاين است، پس مسأله اینست که آيا استصناع در جایی که التزام طرفینی هست، در قالب يكى از عقد هاى الزام آور می گنجد؟

توجيهاتى براى صحت استصناع‌

1. استصناع، عقد مستقلى است كه براى دو طرف عقد الزام آور است.

2. استصناع يكى از اقسام عقد بيع است.

3. استصناع يكى از اقسام عقد اجاره يا شبه اجاره مانند جعاله است.

4. استصناع، تركيبى از چند عقد است.

5. استصناع عقد نيست، بلكه امر به ساختن است به نحو تضمينى.

توجیه نخست: این توجیه دو تقریر دارد :

1- استصناع عقد مستقلى است و با آن، مفهوم خاصى متمايز از مفهوم بيع و اجاره انشاء مى‌شود.

اشکال به تقریر اول: استصناع جز درخواست ساخت، معنايى ندارد و اين يك مفهوم تكوينى است، نه مفهوم انشايىِ اعتبارى پس معنا ندارد كه استصناع با همان معنای لغوى خود، مُنشَأ معاملى در اين عقد مستقل باشد، بلكه به ناچار بایدبه انشاء يك مفهوم ديگرى كه اعتبارى است مثل بیع یا اجاره برگردد.

2- مُنشَأ معاملى ميان دو طرف، اتفاق براين است كه سازنده آنچه را سفارش دهنده مى‌خواهد، بسازد تا او هم آن را به قيمت مورد توافق بخرد. پس عقد بيع، بعد بعد از آماده شدن مصنوع، بسته خواهد شد، اماعقدى كه فعلا واقع شده، عقد استصناع است و مشمول آیه­ی «أحل الله البیع» قرار می گیرد.

اشکال به تقریر دوم:عقد، مجرد التزام قطعى به انجام كارى براى ديگری نيست، و گرنه هرگونه تعهد قطعى به انجام كارى براى ديگرى را بايد عقدى واجب الوفا دانست؛ در حالى كه از نظر فقهى بدون هيچ اشكالى اين قبيل التزام ها نوعى وعدۀ غير الزام آور به حساب مى‌آيند.و فرق عقد با وعده این است که عقد عبارت است از التزام به رابطه اى اعتبارى مانند التزام به تمليك يا زوجيت، ولی در وعده التزام به رابطه­ی اعتباری و وضعی نیست بلکه اگر التزامی باشد، صرفاً تکلیفی است.

دو اشكال و پاسخ به آنها:

اشكال اول: در اين مقام نیز التزام، متعلق به يك رابطه­ی وضعى است؛ زیرا سفارش دهنده، مالك حق ساخت آن كالا توسط سازنده مى‌شود و سازنده مالك حق خريد آن از سوى سفارش دهنده مى‌گردد.

پاسخ: اين سخن وقتی درست است كه هريك از اين دو عملى كه دو طرف مالك آن مى‌شوند، ماليت داشته باشد تا قابل تمليك باشد، و در اين صورت، استصناع همان عقد اجاره خواهد بود.

اشكال دوم:با توجه به پاره اى از روايات باب «نهى از بيع ماليس عندك» هر معاقده ای براى خريد كالايى كه فروشنده بايد در آينده آن را تهيه كندشرعاً نادرست است مگر اين كه هريك از دو طرف بعد از تهيه­ی آن كالا مختار باشند كه آن را بفروشد يا نفروشد و بخرد يا نخرد. پس وجوب خريد كالاى مصنوع برسفارش دهنده، خلاف اين روايات است.

پاسخ نقضی:شما در موردى كه يكى از طرفين در ضمن عقد لازمى شرط كند كه بايد طرف ديگر، كالايى را كه فلانى خواهد ساخت بخرد، چه می گویید؟

پاسخ حلّى: مفاد آن روايات با مورد بحث ما (استصناع) تفاوت دارد. مفاد آن روايات اين است كه مشترى به صرف گفتگوى اوليه ملزم به خريد آن كالا نيست.اما دراستصناع، با شرط يا قرار استصناع، خريد محقق نمى‌شود؛ اثر شرط يا قرار استصناع، فقط صِرف التزام به خريد است.

توجيه دوم: استصناع، گونه‌اى بيع است، و اين خود دو حالت دارد:

حالت نخست: بيع حال باشد؛ يعنى چيزى بالفعل وجود داشته باشد كه مورد معامله واقع شود.

اشکال: اين حالت خلاف ارتكاز عرفى در مورد استصناع است زيرا؛

اولاً: مستلزم آن است كه اگر سازنده، باقى مانده­ی كالا را نسازد ، سفارش دهنده مالك همان قسمت ناقص خواهد بود و فقط نهايتاً خيار فسخ دارد؛ در حالى كه چنين نيست، بلكه قسمت ساخته نشده نيز قيد مبيع است.

وثانیاً: مستلزم آن است كه تلفِ بدون تفريطِ كالا قبل از اتمام ساخت آن، از مال سفارش دهنده باشد نه سازنده؛ زيرا سازنده همانند اجير امین عين است. اين استلزام نيز خلاف ارتكاز است.

حالت دوم:استصناع، بيع كلّى در ذمه است به نحو بيع سَلَم مى شود و تمام شرايط بيع سلم مثل قبض ثمن در مجلس را دارد. که البته بايد استصناعرا باطل دانست، چونغالباً فاقد شرط قبض بها در مجلس عقد مى‌باشد.

توجیه سوم: استصناع، عقد اجاره يا شبه اجاره مانند جعاله است، كه در صورت بطلان عقد، كالاى ساخته شده از آن سفارش دهنده خواهد بود و او ضامن اجرة المثل عمل سازنده است.

اشکال: لازمۀ اجاره دانستن استصناع آن است كه تلف كالاى ساخته شده، قبل از تحويل آن، از مال سفارش دهنده باشد نه سازنده

پاسخ: اعتبار تحويل اين گونه عمل اجاره اى، به تحويل دادن كالاى ساخته شده است نه به مجرد ساختن آن.

اشکالی دیگر: اجاره، تمليك منافع است نه اعيان، در حالى كه كالاى ساخته شده يك عين خارجى است

پاسخ اول: عين مصنوع به مثابۀ نماى عمل سازنده است؛ بنابراين به حكم قانون تبعيت نما از اصل، اين عين نيز ملك كسى است كه مالك عمل است.

ایراد به این پاسخ: كالاى ساخته شده، به مثابۀ نماء و منفعت عمل سازنده نيست.

پاسخ دوم: تملك كالاى ساخته شده به تبع تملك عمل سازنده حاصل مى‌شود.

اشكال: تملك ضمنى مادّه درمواردى درست است که ماده درمقدمۀ كارى كه برروى مال غير صورت مى‌گيرد مستهلك مى‌شود اما اگر اين مواد مستهلك نشود تملك آن به سبب ديگرى غير از اجاره مانند توكيل درخريد آن براى مستأجر نياز دارد.

توجيه چهارم:استصناع، تركيبى است از سه عقد وكالت و بيع و اجاره.

اشکال: اين تحليل خلاف ارتكازى است كه از استصناع وجود دارد

توجيه پنجم:استصناع، امر به ساختن است به وجهى كه آمر، ضامن كالاى ساخته شده باشد

نظر مختار مصنف: اين تحليل با ارتكاز عرفى در باب استصناع سازگار است، لکن توجيه پنجم را نيز نمى‌توان پذيرفت زیرا دلیل ضمان بالامر به هيچ وجه شامل ضمان اعيان موجود خارجى نمى‌شود.

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج