نقدی بر نظریه حق الطاعه PDF چاپ پست الکترونیکی

به نام خدا

ملخص: مهدی طیبی                                                                                             کد: 84089

نقدی بر نظریه حق الطاعه

نویسنده: محمد صادق لاریجانی؛ مجله پژوهش‌های اصولی؛ شماره مهر 81؛ از صفحه 11 تا 26

بیان نظریه: در موارد شبهات بدوی، نظریه حق الطاعه در مقابل قبح عقاب بلابیان، نظریه ای است اصولی که با نام شهید آیة الله سید محمد باقر صدر، توام گشته است. شهید صدر معتقد است دایره حق مولا موسع است و شامل تکالیف محتمل هم می شود. سر این مسئله این است که «مولویت » مقوله ای مشکک است که عقل آن را به واسطه ملاکاتی چون «شکر منعم » یا «خالقیت » یا «مالکیت » درک می کند و هر جا که ملاک مولویت بیش تر محقق باشد، حق طاعت موسع تر است، در مورد خداوند متعال، از آن جا که ملاک خالقیت و منعمیت و مالکیت در حد نهایت است، حق اطاعت نیز وسیع ترین دایره شمول را دارد به طوری که تکالیف احتمالی مولا را هم در برمی گیرد. دلیل ایشان بر این مدعا شهادت وجدان است.

مدعای نگارنده مقاله: به نظر می رسد نظریه حق الطاعه از سه منظر قابل نقد است: هم از منظر وجدانی و شهودی، هم از منظر سازگاری درونی و هم از منظر لوازم بیرونی آن.

نقد اول: از منظر وجدانی: معتقدین به قاعده قبح عقاب بلابیان، به جز ادله ای که برای اثبات این قاعده، طرح کرده‌اند، -مانند شهید صدر- ادعای وجدان می کنند که البته ادعایی قابل دفاع می نماید.

اشکال شهید صدر بر وجدانی بودن قبح عقاب: اگر این قاعده وجدانی است، چرا تا زمان وحید بهبهانی اشاره‌ای بدان نشده است. پاسخ: در فرض بداهت و وجدانی بودن قاعده حق الطاعه، چطور ممکن است که از زمان وحید تا به حال تعداد قابل توجهی از اصولیین، قائل به قبح عقاب بلابیان شده باشند؟ به علاوه، قبل از زمان وحید هم کسی حق الطاعه را بدین نحو بیان نکرده است.

نقد دوم: از منظر سازگاری درونی: مقصود از ناسازگاری درونی، منجر شدن به نوعی تزاحم و یا تنافی در مقتضیات احکام عقل عملی است و چون تنافی یا تزاحم در احکام عقل عملی بالفعل معقول نیست. در موارد شبهات بدوی همچنان که احتمال تکلیف لزومی می‌دهیم، احتمال اباحه واقعی هم می‌دهیم؛ و حکم عقلی به حق طاعت مولا، همان قدر که در تکالیف وجوبی و تحریمی مطرح است، در اباحه واقعی هم مطرح است. و چون این دو حکم عقلی نمی‌تواند بالفعل موجود باشد و هیچ دلیلی بر ترجیح یکی بر دیگری نیست، معلوم می شود اصل نظریه حق الطاعه صحیح نیست.

ایراد اول: در باب «اباحه» ولو اقتضایی، اطاعت و عصیانی تصویر نمی‌شود تا حق الطاعه برای مولا ثابت باشد. اباحه در واقع جعل ترخیص و ارخای عنان برای عبد است که در ظرف تشریع حاصل می شود به نفس جعل قائم است.

پاسخ: استیفای آزادی مجعول به این است که انسان فعل یا ترکش را از روی الزام انجام ندهد. هرگونه الزامی هر چند از سوی عقل آدمی در موردی که خداوند ترخیص داده است، عدم رعایت حق مولا است. این «عدم رعایت» گاه در مقام عمل است مثل این که فعل یا ترک خویش را از سر لزوم انجام دهد و گاه در مقام نظر است مثل اینکه در مقابل این ترخیص مولا، لزوم یا الزامی را بپذیرد. در هر حال، عدم رعایت جعل اباحه یا ترخیص، قابل تصور است. پس هیچ دلیلی نداریم که حق الطاعه منحصر به احکام لزومی باشد بلکه اباحه و ترخیص را هم شامل می شود.

ایراد دوم: منجزیت و احتیاط، حق مولا بر عبد است در حالی که معذریت و ترخیص حق عبد بر مولا است (صغری) و هر گاه بین آن دو تزاحمی واقع شود عقل به ترجیح جانب حق مولا حکم می کند(کبری). بنابراین، در نهایت دو حکم بالفعل باقی نمی ماند تا تنافیی بین آن دو باشد.

پاسخ: اولا، حکم عقل به ترخیص به تبعیت از حکم مولا به ترخیص، صرفا یک حکم (حکم عقلی به ترخیص) است نه یک حق. همچنین کبرای کلی تقدم همیشگی حق مولا بر حق عبد پذیرفتنی نیست. ثالثا هر دو حق مربوط به «حق مولی بر عبد» است و ربطی به حق عبد بر مولا ندارد.

نقد سوم: از منظر لوازم بیرونی: غرض از حق الطاعه این است که احترام مولا رعایت شود، لذا وجود «امر» شرط این احترام نیست. احترام به لحاظ اوامر مولا فرقی با احترام بلحاظ اغراض مولی ندارد، بلکه دایره احترام و عدم توهین به مولا از موارد غرض واقعی هم فراتر می رود و در مثل انقیاد و تجری هم ثابت است، در حالی که در این موارد، در عالم واقع نه حکمی هست نه غرضی. پس در همه مواردی که احتمال می دهیم مولا غرضی لزومی دارد هر چند قطعا امر نکرده باشد، احتیاط کنیم. در حالی که این لازمه، قابل قبول نیست

اشکال: عدم تکلیف از ناحیه مولا،  کاشف از نبود غرض لزومی است بنابراین در موارد شک در غرض واقعی، احتیاط لازم نیست. پاسخ: اما اگر عدم تکلیف مستند به عدم مقتضی (غرض) نباشد، بلکه مانعی برای تکلیف وجود داشته باشد که نمی گذارد تکلیف مولا نسبت به عبد صادر شود، دیگر این اشکال وارد نخواهد بود.

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج