اجزاء حج بذلی از حجة الاسلام PDF چاپ پست الکترونیکی

مقدمه

الف-تبیین و توضیح موضوع پژوهش

کسی که مستطیع بذلی شد و به حج رفت اگر استطاعت مالی برایش حاصل شد آیا این حج بذلی از حجة الاسلام او مجزی است یا اینکه دوباره باید به حج برود؟ به عبارت دیگر آیا حج بذلی تا زمانی کافی است که شخص استطاعت مالی پیدا نکند ولی به محض حصول استطاعت مالی باید حج را دوباره انجام دهد.

ب-اهمیت بحث

این بحث از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیرا وظیفه کسانی را که با استطاعت بذلی به حج رفته اند را مشخص میکند که آیا این حجشان مجزی از حجة الاسلام است یا اینکه بعد از حصول استطاعت مالی باید دوباره به حج بروند.

ج-فواید بحث

با توجه به اینکه در این بحث روایات متعارض وجود، یکی از فوائد این بحث، این است که میتوان قواعد باب تعارض و نیز نحوه جمع بین روایات متعارض را از کلام فقها آموخت.

د-اشاره اجمالی به اقوال مطرح در مساله

اجمالا در این مسأله دو قول اصلی وجود دارد:

الف-گروهی قائلند که حج بذلی مجزی از حجة الاسلام است و بعد از حصول استطاعت نیازی به اعاده حج نیست.

ب-گروه دیگری معتقدند که این حج مجزی نیست و بعد از حصول استطاعت  باید دوباره به حج برود.

ه-جایگاه بحث نزد اهل سنت

در کتابهایی که به عنوان کتب قدما معرفی شده، این بحث در میان اهل سنت در این کتابها مطرح نشده است.

و-چکیده مطالب

کسی که با استطاعت بذلی به حج رفت آیا بعد از حصول استطاعت مالی آیا دوباره باید به حج برود یا اینکه حج بذلی مجزی از حجة الاسلام است در این مساله دو قول اجزاء و عدم اجزاء وجود دارد.

ز-واژگان کلیدی

حج بذلی – استطاعت - اجزاء

ح-تعریف اصطلاحات و کلمات خاص

حج مادامی:

در اصطلاح فقها به این حج بذلی که مجزی از حجة الاسلام نیست،  حج مادامی گفته میشود یعنی «یجزئ مادام لم یحصل الاستطاعة المالیة»  و این حج مادامی در فقه موارد دیگری نیز دارد:
الف -  عبدی که  در زمان رقیت به حج واجب رفته  اگر بعد از آزاد شدن مستطیع شد باید دوباره به حج برود.

ب- اگر صبی در زمان صباوت به حج واجب رفت اگر بعد از بلوغ استطاعت پیدا کرد باید دوباره حج را انجام دهد.

بیان نظریات

در این مسأله سه[1] قول وجود دارد

الف- قائلین به عدم اجزاء

1-شیخ کلینی

اولین فقیهی که قائل به این نظریه شده شیخ کلینی در کتاب کافی است وی در باب « مَا يُجْزِئُ مِنْ حَجَّةِ الاسْلَامِ وَ مَا لَا يُجْزِئُ» دو حدیث در مجزی نبودن حج بذلی از حجة الاسلام نقل میکند یعنی کسی که دوباره استطاعت مالی پیدا کرد باید به حج برود. و از اینکه ایشان فقط به نقل اکتفا کرده ،ظاهر میشود که قائل به مضمون دو حدیث شده است. دو حدیث عبارتند از :

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا مُعْسِراً أَحَجَّهُ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ حَجَّةٌ فَإِنْ أَيْسَرَ بَعْدُ كَانَ عَلَيْهِ‏ الْحَجُ‏ [2]....

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَحَجَّ بِهِ أُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ أَ قَضَى حَجَّةَ الاسْلَامِ قَالَ نَعَمْ فَإِذَا أَيْسَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ قُلْتُ وَ هَلْ تَكُونُ حَجَّتُهُ تِلْكَ تَامَّةً أَوْ نَاقِصَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ حَجَّ مِنْ مَالِهِ قَالَ نَعَمْ يُقْضَى عَنْهُ حَجَّةُ الاسْلَامِ وَ تَكُونُ تَامَّةً وَ لَيْسَتْ بِنَاقِصَةٍ وَ إِنْ أَيْسَرَ فَلْيَحُجَ‏...[3].

البته انتساب این قول به شیخ کلینی مبنی بر این است که بگوییم مضمون روایاتی که ایشان در کتاب کافی نقل میکند در صورتی که تعارضی در بین  نباشد فتاوای ایشان است.

2- شیخ طوسی در استبصار

دومین فقیهی که به این نظریه معتقد شده شیخ طوسی در کتاب «استبصار» میباشد ایشان ابتدا در باب «الْمُعْسِرِ يَحُجُّ بِهِ بَعْضُ إِخْوَانِهِ ثُمَّ أَيْسَرَ هَلْ تَجِبُ عَلَيْهِ‏ إِعَادَةُ الْحَجِ‏ أَمْ لَا؟» حدیث اول کافی یعنی (صحیحه فضل بن عبد الملک) را به عنوان دلیل برنظر خود نقل میکند ولی سپس روایت دیگری را نقل مکند که ظاهرا با اینروایت تنافی دارد

الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَحَجَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِهِ هَلْ يُجْزِي ذَلِكَ عَنْهُ مِنْ حَجَّةِ الاسْلَامِ أَوْ هِيَ نَاقِصَةٌ قَالَ بَلْ هِيَ حَجَّةٌ تَامَّة.[4]

سپس در صدد دفع این تنافی میگوید:

فَلَا يُنَافِي الْخَبَرَ الاوَّلَ الَّذِي قُلْنَا إِنَّهُ يُعِيدُ الْحَجَّ إِذَا أَيْسَرَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا أَخْبَرَ أَنَّ حَجَّتَهُ تَامَّةٌ وَ ذَلِكَ لَا خِلَافَ فِيهِ أَنَّهَا تَامَّةٌ يَسْتَحِقُّ بِفِعْلِهَا الثَّوَابَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فِي الْخَبَرِ الاوَّلِ‏ وَ يَكُونُ قَدْ قَضَى حَجَّةَ الاسْلَامِ الْمَعْنِيُّ فِيهِ الْحَجَّةُ الَّتِي نُدِبَ إِلَيْهَا فِي حَالِ إِعْسَارِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِأَنَّهَا حَجَّةُ الاسْلَامِ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ أَوَّلَ الْحَجَّةِ وَ لَيْسَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ إِذَا أَيْسَرَ لَمْ يَلْزَمْهُ الْحَجُّ بَلْ فِيهِ تَصْرِيحٌ أَنَّهُ إِذَا أَيْسَرَ فَلْيَحُجَّ وَ ذَلِكَ مُطَابِقٌ لِلْأُصُولِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَيْهَا الدَّلَائِلُ وَ الاخْبَارُ.[5]

3-شیخ صدوق[6]

شیخ صدوق در کتاب علل الشرائع معتقد است که حج هرسال برای مستطیع واجب است.یعنی کسی که در هر سال برایش استطاعت حاصل شود باید هر سال به حج برود.

با توجه به اینکه استطاعت اعم از بذلی و مالی است، از این سخن ظاهر میشود کسی که در سال اول حج به او بذل شد و به حج رفت اگر در سال بعد استطاعت مالی برایش حاصل شد باید به حج برود. با این بیان، کلام شیخ صدوق به قول اول بازگشت میکند، مگر کسی ادعا کند که استطاعت به طور مطلق در روایات و فتاوای فقها، منصرف به استطاعت مالی است که در این صورت از مسأله مورد بحث خارج است.

عبارت ایشان در کتاب علل الشرایع اینگونه است:

و الذي أعتمده و أفتي به أن الحج على أهل الجدة في كل عام فريضة[7].

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي جَرِيرٍ الْقُمِّيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ الْحَجُّ فَرْضٌ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ‏[8]

وَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَسَدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ شَيْخٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ‏ الْحَجُّ وَاجِبٌ عَلَى مَنْ وَجَدَ السَّبِيلَ إِلَيْهِ فِي كُلِّ عَامٍ‏[9]

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْمِيثَمِيِّ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ إِنَّ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فِيمَا أُنْزِلَ‏ وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ‏ فِي كُلِّ عَامٍ‏ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا.[10]

 

ب- قائلین به اجزاء

1-شیخ طوسی در کتاب تهذیب الاحکام

اولین کسی که قائل به این نظریه شده شیخ  طوسی در کتاب «تهذیب الاحکام» میباشد ایشان میگوید:

فَمَنْ لَيْسَ لَهُ مَالٌ وَ حَجَّ بِهِ بَعْضُ إِخْوَانِهِ فَقَدْ أَجْزَأَ عَنْهُ عَنْ حَجَّةِ الاسْلَامِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ‏

الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَحَجَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِهِ هَلْ يُجْزِي ذَلِكَ عَنْهُ عَنْ حَجَّةِ الاسْلَامِ أَمْ هِيَ نَاقِصَةٌ قَالَ بَلْ هِيَ حَجَّةٌ تَامَّةٌ.[11]

سپس صحیحه فضل بن عبد الملک را هم به عنوان دلیل بر اجزاء نقل میکند و در این حدیث عبارت «وَ إِنْ أَيْسَرَ فَلْيَحُجَّ»  را بر استحباب حمل میکند. عبارت شیخ طوسی اینگونه است:

قَوْلُهُ ع« وَ إِنْ أَيْسَرَ فَلْيَحُجَّ» مَحْمُولٌ عَلَى سَبِيلِ الاسْتِحْبَابِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الْخَبَرُ الاوَّلُ(أی روایة معاویة بن عمار). و َقَوْلُهُ ع فِي هَذَا الْخَبَرِ أَيْضاً قَدْ قَضَى حَجَّةَ الاسْلَامِ وَ تَكُونُ تَامَّةً وَ لَيْسَتْ بِنَاقِصَةٍ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ وَ مَا أَتْبَعَ مِنْ قَوْلِهِ ع وَ إِنْ أَيْسَرَ فَلْيَحُجَّ الْمُرَادُ بِهِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الاسْتِحْبَابِ لِأَنَّهُ إِذَا قَضَى حَجَّةَ الاسْلَامِ فَلَيْسَ بَعْدَ ذَلِكَ الا النَّدْبُ وَ الاسْتِحْبَابُ... [12]

2-محقق حلی

دومین فقیهی که به این نظریه معتقد شده، محقق حلی در کتاب «معتبر» می باشد. ایشان ابتدا میگوید به دلیل روایاتی استطاعت با بذل و حج دادن باذل نیز مححق میشود

الثانية: لو بذل له الركوب و الزاد وجب عليه الحج مع استكماله بقية‌ الشروط، لتحقق الاستطاعة، و كذا لو حج به بعض اخوانه...

‌و دل على ذلك روايات، منها: رواية محمد بن مسلم عن أبي جعفر عليه السّلام قلت «ان عرض عليه الحج فاستحيا قال هو ممن يستطيع » و ما رواه معاوية بن عمار عن عبد اللّه عليه السّلام قلت «رجل لم يكن له مال يحج به فحج به بعض اخوانه هل يجزي ذلك عن حجة الاسلام أم هي ناقصة، فقال بل هي حجة تامة »[13].

سپس میگوید: کسی که حج بذلی را انجام داد و بعد استطاعت مالی پیدا کرد ، به دلیل صحیحه «فضل بن عبد الملک» مستحب است دوباره به حج برود

و يستحب له أن يحج بعد ذلك، لما رواه الفضيل ابن مالك عن أبي عبد اللّه عليه السّلام قلت «رجل لم يكن له مال حج به بعض إخوانه اقضي حجة الاسلام، قال نعم قلت لم يكن حج من ماله قال نعم قضى حجة الاسلام، و هي تامة و ليست ناقصة و أن أيسر فليحج»[14]

ج- اجمال

شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه در باب «دفع الحج الی من یخرج فیها»  دو حدیث نقل میکند ولی از این دو حدیث قول ایشان روشن نیست، زیرا هرچند ظاهر حدیث اول وجوب اعاده حج بعد از تحقق استطاعت مالی  می باشد ولی حدیث بعدی دلالت دارد که حج بذلی مجزی از حجة الاسلام او می باشد.

وَ رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ لَوْ أَنَّ رَجُلًا مُعْسِراً أَحَجَّهُ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ حَجَّةٌ فَإِنْ أَيْسَرَ بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ عَلَيْهِ الْحَجُّ وَ كَذَلِكَ النَّاصِبُ إِذَا عَرَفَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ وَ إِنْ كَانَ قَدْ حَج‏[15]

وَ رَوَى جَمِيلُ بْنُ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ فِي رَجُلٍ لَيْسَ لَهُ مَالٌ حَجَّ عَنْ رَجُلٍ أَوْ أَحَجَّهُ غَيْرُهُ ثُمَّ أَصَابَ مَالا هَلْ عَلَيْهِ الْحَجُّ فَقَالَ يُجْزِي عَنْهُمَا [16]

د- غیر مذکور

در باقی کتب قدما این مسأله مطرح نشده است.


فهرست منابع

1-قرآن کریم

2-الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، طوسی، محمد بن الحسن،م 460 ق

3-تهذیب الاحکام(تحقیق خراسان)،طوسی، محمد بن الحسن، م460ق

4-علل الشرایع،ابن بابویه، محمد بن علی ،م 381

5-الکافی(ط - الاسلامیة)، کلینی، محدبن یعقوب بن اسحاق، م 329ق

6-المعتبر فی شرح المختصر، حلی، مححق نجم الدین جعفر بن حسن، م 676 ق

7-من لا یحضره الفقیه،ابن بابویه،محمد بن علی،م 381 ق

 


[1] - در پایان مقاله قول چهارمی به عنوان غیر مذکور بیان میشود.

[2] - الکافی(ط - الاسلامیة) ج 4 ص 273

[3] - همان

[4] - استبصار ج2 ص 143

[5] -همان

[6] -هرچند به لحاظ تاریخی شیخ صدوق مقدم بر شیخ طوسی است و باید نظر ایشان مقدم شود ولی چون نظریه ایشان صراحت در این قول ندارد قول ایشان مؤخر شده است.

[7] - علل الشرائع ج 2ص 405

[8] -همان

[9] -همان

[10] - همان

[11] - تهذیب الاحکام (تحقیق خراسان) ج 5 ص 7

[12] - همان

[13] - المعتبر فی شرح المختصر ج 2 ص 752

[14] - المعتبر

[15] - من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 422

[16] - همان ص 423

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج