مقدار واجب تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم نماز PDF چاپ پست الکترونیکی

 

مقدمه

اجماع فقهای شیعه همگی بر این است که در رکعت سوم و چهارم نماز، بین خواندن حمد و تسبیحات، تخییر وجود دارد. لکن فروعی پیرامون این مسأله ذکر شده و در بین فقها مطرح بوده است، از جمله اینکه آیا نمازگزار در رکعت سوم و چهارم بین خواندن سوره حمد و خواندن تسبیحات، مطلقاً تخییر دارد، یا فقط در صورتی مخیر است که در رکعت اول و دوم حمد را فراموش نکرده باشد، همچنین آیا ترتیب بین «سبحان الله» و «الحمد لله» و «لا اله الا الله» و «الله اکبر» باید رعایت شود یا نمازگزار آزاد است، همچنین این فرع مطرح است که آیا حمد افضل است یا تسبیحات، و این افضلیت در مورد امام جماعت و مأموم فرق می‌کند یا نه، و اینکه بعد از تسبیحات گفتن «أستغفر الله» نیز واجب است یا نه و فروع دیگری که در کتب فقهی به طور تفصیل مطرح شده است.

آنچه در این مقاله بدان پداخته شده، جمع آوری اقوال چندی از قدما، پیرامون مقدار واجب از این تسبیحات است. یعنی اگر مکلف خواندن تسبیحات را انتخاب کرد، چه مقدار از تسبیحات و اذکار مربوطه را باید بگوید.

روایات متعددی در این مورد وجود دارد که عمده اختلاف فقها نیز به خاطر اختلاف همین روایات است و اختلاف در اینکه نحوه جمع این روایات به چه شکل می‌باشد.

به طور اجمال می‌توان گفت بین علمای شیعه، حدود هشت قول در این مسأله وجود دارد که به آنها اشاره می‌شود:

قول اول: دوازده مرتبه یعنی سه بار بگوید: «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر».

قول دوم: ده مرتبه یعنی الله اکبر را از دو بار اول حذف کند و فقط در بار سوم بگوید.

قول سوم: نه مرتبه یعنی سه بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله».

قول چهارم: چهار مرتبه یعنی یک بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر».

قول پنجم: سه مرتبه یعنی یک بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله».

قول ششم: سه مرتبه یعنی یک بار بگوید: « الحمد لله و سبحان الله و الله اکبر».

قول هفتم: مطلق ذکر کافی است.

قول هشتم: نمازگزار مخیر است بین آنچه در اقوال بالا گفته شد یا بین آنچه که در روایات آمده؛ چرا که در روایات غیر از آن هفت وجه، وجوه دیگری نیز آمده مثل:

أ.   گفتن سه بار «سبحان الله»

ب. گفتن مطلق تسبیح و تحمید و استغفار، مثلا بگوید: «سبحان الله و الحمد لله و أستغفر الله»

ج.  مطلق تسبیح، مثلا بگوید: «سبحان الله»

این اقوال و ادلة هر کدام، در کتب فقهی شیعه مورد بررسی قرار گرفته و پیرامون آنها بحث شده است.

اما در بین اهل سنت، به غیر از حنفی‌ها، بقیه قائل به وجوب قرائت سوره حمد در رکعت سوم و چهارم هستند و فقط حنفیه هستند که قائل به تخییر بین حمد و تسبیح و سکوت[1] می‌باشند آنهم در صورتیکه در رکعت اول و دوم حمد را خوانده باشد[2]. البته به مقدار و چگونگی این تسبیح، اشاره‌ای نشده است[3].

بررسی اقوال

قول اول: دوازده مرتبه یعنی سه بار بگوید: «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر»

قائلین به این قول عبارتند از:

1- الفقه - فقه الرضا، ص: 105

«... و في الركعتين الأخروين الحمد وحده و إلا فسبح فيهما ثلاثا ثلاثا تقول سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر تقولها في كل ركعة منهما ثلاث مرات ...».

2- مجموعه فتاوى ابن أبي عقيل، ص: 33‌

«...و هو الظاهر من كلام ابن أبى عقيل فإنّه قال: السنّة في الأواخر و هو أن يقول: سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أكبر سبعا أو خمسا و أدناه ثلاث في كل ركعة ...».

3- المقنع (شيخ صدوق)، ص: 113

«... و سبح في الأخيرتين، إماما كنت أو غير إمام، تقول: سبحان الله، و الحمد لله، و لا إله إلا الله و الله أكبر، ثلاثا، ثمَّ تكبر و تركع ...»

4- النهايه في مجرد الفقه و الفتاوى، ص: 76‌

«... و الرّكعتان الأخراوان من الفرائض يقتصر فيهما على الحمد وحدها أو ثلاث تسبيحات، يقول: «سبحان اللّه، و الحمد للّه، و لا إله إلا اللّه، و اللّه أكبر» ثلاث مرّات، أيّ ذلك شاء، فعل مخيّرا له فيه».

5- شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج‌1، ص: 73‌

«... الخامسة يجزيه عوضا عن الحمد اثنتا عشرة تسبيحة‌ صورتها سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر ثلاثا و قيل يجزي عشر و في رواية تسع و في أخرى أربع و العمل بالأول أحوط ...».

ظاهر کلام محقق در اینجا احتیاط واجب است ولی در «المعتبر»، تصریح به جواز کل کرده است.

ادله قول اول:

1- روایت امام رضا علیه السلام که در بالا به نقل از فقه الرضا نقل شد.

2- روایت ضحاک که در عیون اخبار الرضا آمده: «إنّه صحب الرضا عليه السلام من المدينة إلى مرو فكان يسبّح في الأخراوين و يقول: «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أكبر» ثلاث مرّات ثمَّ يركع[4]».

3- روایت امام صادق علیه السلام: «لا تقرأ في الركعتين الأخيرتين من الأربع ركعات المفروضات شيئا إماما كنت أو غير إمام» قلت: فما أقول فيهما؟ قال: «إن كنت إماما فقل: سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أكبر، ثلاث مرّات ثمَّ تكبّر و تركع[5]».

4- استصحاب اشتغال یا به عبارت صحیحتر همان قاعده اشتغال.

5- مساوی بودن این مقدار از تسبیحات با سوره حمد،

قول دوم: ده مرتبه یعنی الله اکبر را از دو بار اول حذف کند و فقط در بار سوم بگوید.

قائلین به این قول عبارتند از:

1- الهدايه في الأصول و الفروع، ص: 135‌

«... سبح في الأخراوين إماما كنت أو غير إمام، تقول: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله، ثلاث مرات، و في الثالثة: الله أكبر، ثم كبر و اركع ...».

2- من لا يحضره الفقيه، ج‌1، ص: 392‌

«... وَ رَوَى زُرَارَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لَا تَقْرَأَنَّ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ مِنَ الْأَرْبَعِ الرَّكَعَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ شَيْئاً إِمَاماً كُنْتَ أَوْ غَيْرَ إِمَامٍ. قَالَ قُلْتُ: فَمَا أَقُولُ فِيهَا؟ قَالَ: إِنْ كُنْتَ إِمَاماً أَوْ وَحْدَكَ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ تُكَمِّلُهُ تِسْعَ تَسْبِيحَاتٍ ثُمَّ تُكَبِّرُ وَ تَرْكَعُ ...»‌.

3- المقنعه (لشيخ مفيد)، ص: 113‌

«... فإن سبح في هاتين الركعتين من كل فريضة و في الثالثة من المغرب بدلا من قراءة الحمد أجزأه ذلك و التسبيح فيها أن سبح بعشر تسبيحات يقول: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله، ثم يعيدها ثانية و ثالثة و يقول في آخر التسبيح الثالث: و الله أكبر».

4- المراسم العلويه و الأحكام النبويه، ص: 72‌

«... و في الثالثة و الرابعة «الحمد» وحدها أو يسبح فيقول «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله» ثلاث مرات، و يزيد في الثالثة: و الله أكبر».

5- المبسوط في فقه الإماميه، ج‌1، ص: 106‌

«... يجب القراءة في الأولتين من كل صلاة، و في الأخيرتين أو الثالثة من المغرب و هو مخير بين القراءة و بين التسبيح عشر تسبيحات فإن نسي القراءة في الأولتين لم يبطل تخييره في الأخيرتين ...».

6- غنيه النزوع إلى علمي الأصول و الفروع

«... و هو مخير في الركعتين الأخريين و ثالثة المغرب بين الحمد وحدها و بين عشر تسبيحات، و هي: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله، يقول ذلك ثلاث مرات، و يقول في الثالثة: و الله أكبر...».

7- السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، ج‌1، ص: 222‌

«... و اختلفوا في عدد التسبيح، منهم من قال أقلّه أربع تسبيحات، و هو مذهب شيخنا المفيد رحمه اللّه، و منهم من يقول الواجب عشر تسبيحات، و منهم من يقول الواجب اثنتا عشرة تسبيحة، و الذي أراه و يقوى عندي العشر ...».

ادله قول دوم:

شاید مستند این قول، روایت زراره از امام صادق علیه السلام است که در بالا از قول شیخ صدوق در من لا یحضر الفقیه نقل شد. وجه استدلال این است که «ثمَّ تكبّر» دال بر وجوب است و از انجا که تکبیر رکوع مستحب است پس این تکبیر جزء تسبیحات است.

قول سوم: نه مرتبه یعنی سه بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله».

قائلین به این قول عبارتند از:

1- من لا يحضره الفقيه، ج‌1، ص: 392‌

«... وَ رَوَى زُرَارَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لَا تَقْرَأَنَّ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ مِنَ الْأَرْبَعِ الرَّكَعَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ شَيْئاً إِمَاماً كُنْتَ أَوْ غَيْرَ إِمَامٍ. قَالَ قُلْتُ: فَمَا أَقُولُ فِيهَا؟ قَالَ: إِنْ كُنْتَ إِمَاماً أَوْ وَحْدَكَ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ تُكَمِّلُهُ تِسْعَ تَسْبِيحَاتٍ ثُمَّ تُكَبِّرُ وَ تَرْكَعُ ...»‌.

این قول به صدوق و پدرش نسبت داده شده و همچنین به ابوالصلاح حلبی هم نسبت داده شده ولی چنانچه خواهد آمد حلبی قول پنجم را اختیار کرده است.

ادله قول سوم:

دلیل این قول همان روایت زراره است که در قول دوم نیز ذکر شد با این فرض که «ثمَّ تكبّر» دال بر تکبیر مستحبی رکوع است.

قول چهارم: چهار مرتبه یعنی یک بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر».

قائلین به این قول عبارتند از:

1- الكافي (ط - الإسلامية)، ج‌3، ص: 319

«... مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع مَا يُجْزِئُ مِنَ الْقَوْلِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ قَالَ أَنْ تَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ تُكَبِّرُ وَ تَرْكَعُ ...».

2- المقنعة (للشيخ المفيد)، ص: 113‌

«... و إن سبح أربع تسبيحات في كل ركعة فقال سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر أجزأه ذلك ...».

2- مرحوم شیخ نیز در استبصار همین قول را اختیار کرده است.

3- المعتبر في شرح المختصر، ج‌2، ص: 164‌

«... يجزي بدل الحمد في الأواخر تسبيحات أربع صورتها «سبحان اللّه، و الحمد للّه، و لا آله الا اللّه، و اللّه أكبر ...»

ادله قول چهارم:

1- روایت زراره که از قول کافی نقل شد.

2- روايت أبي خديجه: «إذا كنت إمام قوم فعليك أن تقرأ في الركعتين الأوّلتين، و على الذين خلفك أن يقولوا: سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أكبر» إلى أن قال في الركعتين الأخيرتين: «و على الإمام التسبيح مثل ما يسبّح القوم في الركعتين الأوليين...[6]».

اخبار دیگری نیز به همین شکل آمده که مقید به عدد نشده و لذا ظاهرش این است که یک مرتبه کفایت می‌کند.

قول پنجم: سه مرتبه یعنی یک بار بگوید: « سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله».

قائل این قول ابوالصلاح حلبی است در کتاب الكافي في الفقه، ص: 117‌

«... يجب مضيقا في الركعتين الأوليين من الرباعيات و المغرب و في صلاة الغداة و التقصير الحمد و سورة مع الإمكان، و الحمد وحدها مع الاضطرار، و على جهة التخيير في الركعتين الآخرتين من الرباعيات و ثالثة المغرب بين الحمد وحدها و بين ثلاث تسبيحات: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله».

شایان ذکر است که در بعضی نسخ این کتاب «و الله اکبر« هم دارد که دراین صورت قول چهارم می‌شود.

دلیل این قول در بین کتب فقهی دیده نشد.

قول ششم: سه مرتبه یعنی یک بار بگوید: « الحمد لله و سبحان الله و الله اکبر».

قائل این قول ابن جنید اسکافی است. در کتاب مجموعه فتاوی ابن جنید، ص55 آمده:

«... و قال ابن الجنيد: و الذي يقال في مكان القراءة تحميد و تسبيح و تكبير يقدّم ما يشاء ...».

دلیل این قول صحیحه حلبی است از امام صادق علیه السلام: «سَعْدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قُمْتَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ لَا تَقْرَأْ فِيهِمَا فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ[7]».

قول هفتم: مطلق ذکر کافی است.

قائل این قول محقق حلی است در کتاب المعتبر، ص:190

«... و الوجه عندي القول بالجواز في الكل إذ لا ترجيح ...»

دلیل این قول روایت عليّ بن حنظلة است از امام صادق علیه السلام: «سألته عن الركعتين الأخيرتين ما أصنع فيهما؟ فقال: إن شئت فاقرأ فاتحة الكتاب و إن شئت فاذكر اللّه، فهما سواء. قلت: فأيّهما أفضل؟ قال: هما و اللّه سواء ...[8]».

قول هشتم: نمازگزار مخیر است بین آنچه در اقوال گفته شد یا بین آنچه که در روایات آمده

در میان قدما ظاهرا کسی قائل به این قول نمی‌باشد.

اما در بقیه کتب قدما که عبارتند از: دعائم الإسلام، الجعفريات – الأشعثيات، الانتصار في انفرادات الإماميه، المسائل الناصريات، الخلاف و الوسيله إلى نيل الفضيله، سخنی درباره مقدار تسبیحات به میان نیامده است.

نتیجه گیری

به نظر می‌رسد این مسأله در بین قدما اجماعی نبوده و عمده دلیل هم چنانچه گذشت اختلاف روایات است.

 


[1]- أصل المعروف بالمبسوط الشيباني، ابو عبد الله الشیبانی، ج1، ص:163

[2]- المغني، ابن قدامة، ج1، ص: 525

[3]- الفقه على المذاهب الخمسة، ج‌1، ص: 109‌

[4]- عیون اخبار الرضا، ج2، ص:180

[5]- السرائر، ج1، ص:219

[6]- تهذيب الأحكام، ج‌3، ص: 275‌

[7]- تهذيب الأحكام، ج‌2، ص: 99‌

[8]- تهذيب الأحكام، ج‌2، ص: 98‌

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج