موارد وجوب سجده سهو PDF چاپ پست الکترونیکی

 

بخش مقدماتی

تبیین و توضیح موضوع پژوهش

همانطور که می‌دانیم، سجدة سهو، عملی است که برای جبران برخی خلل غیرمبطل در نماز تشریع شده‌است. این عمل که عبارت است از دو سجده و یک تشهد و سلام، و پس از سلام نماز قراردارد، در مواردی حکم به آن شده‌است. این پژوهش، اختصاص دارد به بررسی اقوال معاصرین دربارة موارد وجوب سجدة سهو؛ از زمان آقاضیاء به بعد، نظر فقهای مطرح را دربارة موارد سجدة سهو جمع‌آوری کردم. البته اصل پژوهش دربارة موارد وجوب بوده، لکن برخی مواردی که در لسان فقها بیشتر بدان پرداخته شده را هم آوردم اگر چه کسی فتوا به وجوب آن نداده باشد.

اهمیت بحث

از آنجا که اولاً مسألة سجدة سهو محل ابتلاست و موارد آن فراوان رخ می‌دهد، و ثانیاً محل اختلاف شدیدی میان فقهاست، جمع‌آوری و تدوین و دسته‌بندی نظر معاصرین، اگرچه ارزش فقهی ندارد (چرا که تنها نظر قدما ارزش فقهی دارد و ممکن است در برداشت از ادله مفید باشد)، لکن کمک شایانی در احکام و مسأله‌ گفتن به مردم می‌کند.

فواید بحث

فایدة این بحث، همان است که در «اهمیت بحث» گذشت؛ چرا که اگر بحثی فایده نداشته باشد، اهمیت ندارد.

اشارة اجمالی به روند این پژوهش

در این پژوهش، ابتدا نظر فقهای معاصر دربارة تمام مواردی که دربارة سجدة سهو ذکرکرده‌بودند را در بخش اول از این نوشتار گردآوری کردم. آنگاه در بخش دوم، تنها موارد سجدة سهو را به همراه حکم آن، به صورت تیتروار ذکرکردم. و سپس در بخش سوم مواردی که در لسان معاصرین ذکرشده‌بود را تفکیک کرده نظر فقها را ذیل هر عنوان نوشتم؛ بدین ترتیب مشخص می‌شد که مثلاً در «تکلم سهوی» چه کسانی قائل به وجوب هستند؟ چه کسانی احتیاط واجب کرده‌اند؟ و چه کسانی قائل به احتیاط مستحب شده‌اند؟ در این قسمت جمعاً 12مورد از میان نوشته‌های معاصرین استخراج شد که حقیر تنها هفت مورد اول را به خاطر کثرت پرداختن به آن در لسان معاصرین برگزیدم و در بخش چهارم بر این اساس نتایج را در جدولی گردآوردم تا بتوان به صورت آماری و به طور مختصر نتایج را مشاهده کرد.

اشارة اجمالی به اقوال مطرح در این مسأله

در این پژوهش، اقوال معاصرین دربارة سجدة سهو، در هفت مورد بررسی شده‌است: تکلم، نسیان سجدة واحده، نسیان تشهد، سلام در غیر موضعش، شک بین چهار و پنج، قیام به جای قعود یا بالعکس، و هر زیاده و نقصان.


بخش اول: متن اولیة فتاوی به همراه آدرس

فصل اول: غیرمذکور

علمایی که کتاب صلات نداشته اند

کاشف الغطاء

میرزا حبیب الله رشتی

بحر العلوم

سیدعبدالحسین لاری

نائینی

محمدحسین کمپانی

سید ابوالحسن اصفهانی (فقط کتاب صلات مسافر دارد)

سیدمحسن حکیم

کوه کمره ای

قزوینی

مرحوم میلانی

علمایی که در کتاب صلات شان به سجدة سهو نپرداخته اند

آقا رضا همدانی (از واجبات ثمانیه، تنها به نیت و تکبیره الاحرام پرداخته و اصلاً متعرض سجده نشده است.)

محقق داماد (متعرض برخی مسائل سجده شده بود و متعرض بحث شکوک و خلل نشده بود.)

سیدمصطفی خمینی (متعرض احکام خلل شده، لکن دنبال مقتضای قاعدة «لاتعاد» و «من زاد» است و متعرض موارد وجوب سجدة سهو نمیشود.)

علمایی که به خاطر اجمال حذف شدند

برخی فقها کلام‌شان اجمال داشت و مشخص نبود که کدامیک از احکام را برای موارد سجدة سهو قائل هستند؛ آیا واجب است یا مستحب؟ این بزرگان را از آمار قائلین به سجدة سهو حذف کردم تا نتیجه دقیق‌تر باشد.

حائری: ایشان از عبارت «حُکم فیها بسجود السهو» استفاده کرده‌اند؛ معلوم نیست که این «حکم فیها» به نحو وجوب است یا استحباب.

بروجردی: ایشان از «موجبات سجدتی السهو» استفاده کرده بود، که به نظر حقیر اعم از واجبات و غیرواجبات است، خصوصاً که در بعضی موارد میفرماید: «و هو محل خلاف» یا «و لا شهرة علی هذه الأخیرة»، پس معلوم است که فقط مواردی که در لسان فقها ذکرشده را متعرض شده بدون تعیین حکم آن به نحو تفصیلی.

سیداحمد خوانساری: ایشان فقط به دو موردی که در «مختصر النافع» آمده بود یعنی نسیان تشهد و ترک سجدة واحده پرداخته بودند و در نهایت هم می‌فرمایند که دوران امر بین تخصیص یا جامع بین وجوب و استحباب است و به نظر خودشان تصریح نمی‌کنند. لذا کلام ایشان هم مجمل بوده و بهتر است حذف شود.

فصل دوم: متن قائلین به سجدة سهو

1- جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌12، ص: 300

و يسجد لكل من نسيان السجدة و التشهد سجدتي السهو أما الأول فهو المشهور شهرة كادت تكون إجماعا، بل عليه الإجماع في المنتهى و عن الخلاف و الغنية و التذكرة و آراء التلخيص للعلامة، و يدل عليه مضافا إلى ذلك‌

مرسلة ابن أبي عمير عن سفيان بن السمط «2» عن أبي عبد الله (عليه السلام) قال: «تسجد سجدتي السهو في‌ كل زيادة تدخل عليك أو نقصان».

جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌12، ص: 431

خاتمة في سجدتي السهو‌

و هما واجبتان حيث ذكرناه و زيادة فيمن تكلم في الصلاة ساهيا و لو لظن الخروج منها أو سلم في غير موضعه كذلك على المشهور بين الأصحاب قديما و حديثا نقلا و تحصيلا،

صحيح ابن الحجاج «1» «سألت أبا عبد الله (عليه السلام) عن الرجل يتكلم ناسيا في الصلاة يقول: أقيموا صفوفكم، فقال: يتم صلاته ثم يسجد سجدتين»‌

جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌12، ص: 434

و قيل و القائل بعض أصحابنا كما في الخلاف تجب سجدتا السهو في كل زيادة في الصلاة و نقيصة منها إذا لم يكن مبطلا إلا أنا لم نعرف قائله صريحا قبل المصنف،

جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌12، ص: 435

و لا ريب في أنه أحوط إن لم يكن أقوى ل‍‌

مرسل ابن أبي عمير عن سفيان بن السمط «1» عن الصادق (عليه السلام) «تسجد سجدتي السهو في كل زيادة تدخل عليك أو نقصان»‌

جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌12، ص: 433

أو شك بين الأربع و الخمس وفاقا لصريح جماعة من الأصحاب، بل في المقاصد و الذخيرة أنه المشهور، و في السرائر نسبته إلى الأكثرين المحققين، بل في المفاتيح نفي الخلاف فيه، كما عن مجمع البرهان نفي الشك فيه، بل في الغنية الإجماع عليه كما عن الحسن بن عيسى نسبته إلى آل الرسول (عليهم السلام) للمعتبرة، ك‍‌

صحيح عبد الله بن سنان «1» عن الصادق (عليه السلام) «إذا كنت لا تدري أربعا صليت أم خمسا فاسجد سجدتي السهو بعد تسليمك ثم سلم بعدهما»‌

و صحيح الحلبي «2» عنه (عليه السلام) أيضا «إذا لم تدر أربعا صليت أم خمسا أم نقصت أم زدت فتشهد و سلم و اسجد سجدتين بغير ركوع و لا قراءة تتشهد فيهما تتشهدا خفيفا»‌

2- مجمع الرسائل (محشى صاحب جواهر)؛ ص: 304

بايد براى هر چه كه سهوا كم يا زياد شده باشد احتياطا سجدۀ سهو را بجا آورد مگر در قضاى سجده و تشهّد كه بايد ابتدا قضاى آنها را بجا آورد و سپس سجدۀ سهو را انجام داد.

در شرايط زير بجا آوردن دو سجدۀ سهو بر نمازگزار واجب مى‌شود.

الف- اگر در بين نماز سهوا و يا به گمان بيرون رفتن از نماز تكلّم كرده باشد.

ب- اگر سهوا يك سجده يا تشهد اوّل را تا زمان رفتن به ركوع ترك كرده باشد.

ج- اگر چنانچه كه گذشت تشهّد دوّم را ترك كرده باشد.

د- اگر در غير موضع سلام و از روى فراموشى سلام نماز را گفته باشد.

ه‍- اگر در حال تشهّد بين ركعت چهارم و پنجم شك كند.

(مسأله 950): سجدۀ سهو در غير از موارد فوق واجب (1) نيست و‌

ليكن احوط (1) بجا آوردن آن است براى هر كمى و زيادى كه مبطل نماز نباشد و همچنين براى ايستادن بجاى نشستن و نشستن بجاى ايستادن.

3- أحكام الخلل في الصلاة؛ (شیخ انصاری) ص: 67

[الأول: ما يجب معه سجدتا السهو]

الأول: ما يجب معه سجدتا السهو كل من سها عن شي‌ء أو شك فيه- و إن كان ركنا- و هو في محله فعله، و هو قسمان:

و هو ترك سجدة ساهيا، و ترك التشهد ساهيا، و لم يذكرهما حتى يركع، فإنّه يقضيهما بعد الصلاة، و يسجد سجدتي السهو (1).

[قوله]: «فإنّه يقضيهما بعد التسليم، و يسجد سجدتي السهو».

و أمّا وجوب سجدتي السهو فهو المشهور. بل قال في المدارك: إنّه لا خلاف فيه «3» و حكي الإجماع عليه عن غير واحد «4» و يدلّ عليه الأخبار الكثيرة:

منها: صحيحة ابن أبي يعفور: «قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام: عن الرجل صلّى الركعتين من المكتوبة فلا يجلس بينهما حتّى يركع؟ قال: يتمّ صلاته و يسلّم و يسجد سجدتي السهو و هو جالس قبل أن يتكلّم» «5»

الثاني: ما لا يجب معه شي‌ء «1».

و هو نسيان قراءة الحمد (1) حتّى يقرأ السورة، فإنّه يستأنف الحمد و يعيدها، أو غيرها، و نسيان الركوع ثمّ يذكر قبل السجود، فإنّه يقوم و يركع ثمّ يسجد. و نسيان السجدتين أو إحداهما أو التشهّد (1) ثمّ يذكر قبل الركوع، فإنّه يقعد و يفعل ما نسيه، ثمّ يقوم فيقرأ. و يقضي بعد التسليم الصلاة على النبيّ و آله عليهم السلام (1) لو نسيها ثمّ ذكر بعد التسليم.

و قيل: بوجوب سجدتي السهو في هذه المواضع (2) أيضا. و هو الأقوى عندي.

4- صراط النجات (شیخ انصاری) ص173

کلام بی جا، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، فراموش کردن سجده، شک بین چهار و پنج بعد از اکمال سجدتین.

در هر زیاده (حتی مستحبی) و نقیصه احتیاط واجب است.

5- العروة الوثقى (للسيد اليزدي)؛ ج‌2، ص: 43

مسألة يجب سجود السهو لأمور‌

الأول الكلام سهوا بغير قرآن و دعاء و ذكر و يتحقق بحرفين أو بحرف واحد مفهم في أي لغة كان.

الثاني السلام في غير موقعه ساهيا سواء كان بقصد الخروج أو لا بقصده.

الثالث نسيان السجدة الواحدة إذا فات محل تداركها كما إذا لم يتذكر إلا بعد الركوع أو بعد السلام.

الرابع نسيان التشهد مع فوت محل تداركه

و الظاهر أن نسيان بعض أجزائه أيضا كذلك كما أنه موجب للقضاء أيضا كما مر.

الخامس الشك بين الأربع و الخمس بعد إكمال السجدتين كما مر سابقا.

السادس للقيام في موضع القعود أو العكس‌ بل لكل زيادة و نقيصة لم يذكرها في محل التدارك، أعم من أن تكون من الأجزاء الواجبة أو المستحبة كما إذا قنت في الركعة الأولى مثلا أو في غير محله من الثانية.

6- كتاب الصلاة (للحائري)؛ ص: 394

ما يتم معه الصلاة مع قضائه بعد الصلاة و سجدتي السهو‌

و هو إذا ترك سجدة أو التشهد و لم يذكر حتى ركع

الفصل الخامس في موجبات سجود السهو قد مضى التكلم في وجوبه لو شك بين الأربع و الخمس و في فوات السجدة الواحدة و التشهد‌

و من الموارد التي حكموا بوجوبه التكلم في الصلاة ساهيا بغير قرآن أو ذكر أو دعاء‌

و الدليل على ذلك عدة اخبار: منها صحيحة عبد الرحمن بن حجاج قال سألت أبا عبد اللّه عليه السّلام عن الرجل يتكلم ناسيا في الصلاة يقول أقيموا صفوفكم قال عليه السّلام يتم صلوته و يسجد سجدتين

و من الموارد التي حكم فيها بسجدتي السهو السّلام في غير محله سهوا‌ و استدلوا لذلك بما لا يخلو دلالته عليه من تأمل

و من الموارد التي حكم فيها بسجود السهو كل زيادة و نقيصة إذا لم يكن مبطلا‌ و استدل على ذلك بما رواه الشيخ عن ابن ابى عمير عن بعض أصحابنا عن سفيان بن السمط عن ابى عبد اللّه عليه السّلام تسجد سجدتي السهو في كل زيادة تدخل عليك أو نقصان ... و في الكل نظر.

7- تعليقة استدلالية على العروة الوثقى؛ ص: 139 (آقاضیاء عراقی)

فصل في موجبات سجود السهو‌

مسألة 1: «مفهم. إلخ».

في اعتبار القيد نظر قد مر وجهه في مبطلية الكلام.

قوله «لا يضر. إلخ».

في عدم إضرار عمده إشكال مبني على النظر السابق.

قوله «من حيث الزيادة. إلخ».

في صدق الزيادة على إتيان بعض الأجزاء بمجرد البناء على إيجاد تمامه نظر جدا، لما تقدم من انصراف أدلة الزيادة عن مثله، فلا بأس باستئنافه عمدا أيضا قبل إتمامه.

قوله «التشهد. إلخ».

ما أفيد تمام في التشهد الأول دون الأخير، لعدم تصور فوته في صلاة صحيحة كما مرت الإشارة إلى وجهه في نظائره.

قوله «و الأحوط. إلخ».

لا بأس بتركه في المستحبات، لاحتمال نقصه الغير الموجب لشي‌ء.

8- توضیح المسائل (خوئی) ص216

واجب: کلام، سلام بی جا، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از اتمام ذکر سجدة دوم،

احتیاط واجب: در فراموش کردن یک سجده و در قیام به جای قعود و بالعکس

احتیاط مستحب: هر کم و زیاده.

9- تبيان الصلاة؛ ج‌8، ص: 264 بروجردی

[في ذكر موجبات سجدتي السهو]

فنقول موجبات سجدتى السهو امور:

الأوّل: كما قلنا في الشّك بين الأربع و الخمس كما هو المشهور.

الثانى: في نسيان التشهّد الأوّل كما هو المشهور أيضا.

الثالث: في نسيان سجدة واحدة على ما هو المشهور أيضا.

الرابع: في التكلم ناسيا كما هو المشهور أيضا.

الخامس: السّلام في غير محله.

السادس: في القيام في موضع القعود و بالعكس و هو محل الخلاف.

السابع: في القراءة موضع التسبيح و بالعكس.

الثامن: في كل زيادة و نقيصة، و لا شهرة على هذه الأخيرة و إن كان قائل بوجوبها، أو بالاحتياط فيهما.

10- كتاب الصلاة (للمحقق الداماد)؛ ج‌4، ص: 161

عدم وجوب سجدة سهو به خاطر هر کمی یا زیادة غیرمبطل:

و أما المقام الثاني الباحث عن لزوم سجدتي السهو لنسيان القراءة و عدمه‌فحاصله: إنّ الماتن- رحمه اللّٰه- و إن أفتى باللزوم، و لكنّه ليس لنصّ يخصّه، بل لعلّه استفاد من خبر سفيان السمط، عن أبي عبد اللّٰه عليه السلام قال: تسجد سجدتي السهو في كلّ زيادة تدخل عليك أو نقصان «1» لدلالته بالعموم على لزومهما في المقام.و لكنّ الاستدلال به متوقّف على حجّيّته في نفسه أوّلا، و على سلامته من المعارض ثانيا، مع أنّه بكلا شقّيه مورد للنقاش.

11- جامع المدارک سیداحمد خوانساری

عبارت مختصر النافع: (ج‌1، ص: 44)

و إن كان السهو عن غير ركن، فمنه ما لا يوجب تداركا، و منه ما يقتصر معه على التدارك، و منه ما يتدارك مع سجود السهو.

(فالأول)

(الثاني)

(الثالث) من ذكر بعد الركوع أنه لم يتشهد، أو ترك سجدة، قضى ذلك بعد التسليم و سجد للسهو.

ایشان به موارد دیگر نپرداخته اند.

12- امام خمینی تحرير الوسيلة؛ ج‌1، ص: 214

يجب سجود السهو للكلام ساهيا و لو لظن الخروج‌، و نسيان السجدة الواحدة إن فات محل تداركها، و السلام في غير محله، و نسيان التشهد مع فوت محل تداركه على الأحوط فيهما، و الشك بين الأربع و الخمس، و الأحوط إتيانه لكل زيادة و نقيصة في الصلاة لم يذكرها في محلها، و إن كان الأقوى عدم وجوبه لغير ما ذكر، بل عدم وجوبه في القيام موضع القعود و بالعكس لا يخلو من قوة، و لكن لا ينبغي ترك الاحتياط.

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان، قیام موضع قعود و بالعکس.

13- توضيح المسائل (امام خمينى)؛ ص: 273

نمازگزار بايد بعد از سلام نماز، براى سه چيز، دو سجدۀ سهو بجا آورد:

1- در بين نماز، سهواً حرف بزند.

2- يك سجده را فراموش كند.

3- در نماز چهار ركعتى، بعد از سجدۀ دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده است يا پنج ركعت.

در دو مورد هم احتياط واجب آن است كه سجدۀ سهو بجا آورد:

1- در جايى كه نبايد سلام نماز را بدهد، مثلًا در ركعت اول نماز، سهواً سلام بدهد.

2- در جايى كه تشهد را فراموش كند.

14- سیدمحمدرضا گلپایگانی وسيلة النجاة (مع حواشي الگلپايگاني)؛ ج‌1، ص: 194

يجب سجود السهو للكلام ساهيا و لو لظن الخروج، و السلام في غير محله، و نسيان السجدة الواحدة إذا فات محل تداركها، و نسيان التشهد مع فوت محل تداركه، و الشك بين الأربع و الخمس، و الأحوط إتيانه لكل زيادة في الصلاة و نقيصة لم يذكرها في محلها، و ان كان الأقوى عدم وجوبه لغير ما ذكر. نعم لا يترك الاحتياط في القيام في موضع القعود و بالعكس.

وقتی آیت الله گلپایگانی حاشیه ای بر این قسمت نزده اند، پس تمام این موارد را قبول دارند.

15- توضیح المسائل سیدمحمدرضا گلپایگانی ص217

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: قیام به جای قعود و بالعکس،

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان

16- توضیح المسائل (اراکی)

واجب: کلام سهوی، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، قیام به جای قعود و بالعکس.

احتیاط واجب: هر زیاده و نقصان.

17- توضیح المسائل (فاضل لنکرانی) ص210

واجب: کلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد.

احتیاط مستحب: قیام به جای قعود و بالعکس، و بلکه هر زیاده و نقصان.

18- توضیح المسائل (محمدجواد تبریزی) ص191 و رساله احكام جوانان و نوجوانان (تبريزى)؛ ص: 82

مسأله 249- براى پنج چيز بعد از سلام نماز، انسان بايد دو سجدۀ سهو به دستورى كه بعداً گفته مى‌شود بجا آورد:

اول- آنكه در بين نماز، سهواً حرف بزند.

دوم- جائى كه نبايد نماز را سلام دهد، مثلًا در ركعت اول سهواً سلام بدهد.

سوم- آنكه تشهّد را فراموش كند.

چهارم- آنكه در نماز چهار ركعتى بعد از تمامى ذكر سجدۀ دوم‌ شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت.

پنجم- آنكه يك سجده را فراموش كند يا اينكه در جائى كه بايد بايستد مثلًا موقع خواندن حمد و سوره اشتباهاً بنشيند، يا در جائى كه بايد بنشيند مثلًا موقع خواندن تشهّد اشتباهاً بايستد، در همۀ اين صور، بنابر احتياط واجب، بايد دو سجدۀ سهو بجا آورد، و در غير اينها براى هر چيزى كه در نماز اشتباهاً كم يا زياد كند، احتياط مستحب آن است كه دو سجدۀ سهو بنمايد.

19- وسيلة النجاة (للبهجة)؛ ص: 251

يجب سجود السهو للكلام ساهياً و لو لظنّ الخروج، و السلامِ في غير محلّه، و نسيانِ السجدة الواحدة إذا فات محلّ تداركها، و نسيانِ التشهّد مع فوت محل تداركه، و الشك بين الأربع و الخمس بعد إكمال الركعة، و بين السادسة و الخامسة قبل الركوع، الأحوط تعدّد السجود للقيام الزائد و للشك التأويلي.

و الأحوط إتيانه لكلّ زيادة في الصلاة و نقيصة لم يذكرها في محلّها. و لا يترك الاحتياط في القيام في موضع القعود و بالعكس،

20- رساله توضيح المسائل (بهجت)؛ ص: 199

براى پنج چيز بعد از سلام نماز، انسان بايد دو سجدۀ سهو به دستورى كه بعداً گفته مى‌شود بجا آورد:

1- اگر در بين نماز سهواً حرف بزند.

2- اگر يك سجده را فراموش كند.

3- اگر در نماز چهار ركعتى بعد از سجدۀ دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت، ولى اگر قبل از تمام شدن سجدۀ دوم شك كند، عمل به وظيفه‌اى كه قبلًا گفته شد مى‌نمايد و بنا بر احتياط دو سجدۀ سهو بجا مى‌آورد؛ و همچنين اگر در حال ايستاده شك كرد كه شش ركعت خوانده يا پنج ركعت، بدون ركوع مى‌نشيند و تشهد خوانده، سلام مى‌دهد و دو سجدۀ سهو براى ايستادن بى‌جا و دو سجدۀ ديگر براى شكى كه كرده، بنا بر احتياط انجام مى‌دهد.

4- جايى كه نبايد نماز را سلام دهد، مثلًا در ركعت اول، سهواً سلام بدهد.

5- اگر سهواً چيزى از غير ركن را كم يا زياد كند، بنابر احتياط دو سجدۀ سهو بجا مى‌آورد.

21- منهاج الصالحين (للسيستاني)؛ ج‌1، ص: 286

يجب سجود السهو للكلام ساهياً‌، و للسلام في غير محله على الأحوط فيهما، و للشك بين الأربع و الخمس أو ما بحكمه كما تقدم، و لنسيان التشهد، و كذا يجب فيما إذا علم إجمالًا بعد الصلاة أنه زاد فيها أو نقص مع كون صلاته محكومة بالصحة فإنه يسجد سجدتي السهو على الأحوط. و الأحوط الأولى سجود السهو لنسيان السجدة الواحدة و للقيام في موضع الجلوس، أو الجلوس في موضع القيام سهواً، بل الأولى سجود السهو لكل زيادة أو نقيصة.

احتیاج واجب: کلام سهوی، سلام بیجا

22- توضیح المسائل (سیستانی) ص205

واجب: فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج، یا شک بین چهار و شش،

احتیاط واجب: اجمالا بداند چیزی را کم یا زیاد کرده، کلام سهوی، سلام بیجا.

احتیاط مستحب: فراموش کردن یک سجده، قیام به جای قعود و بالعکس، هر زیاده و نقصان (البته ظهور کلامش در این بود، نه تصریح: بعد از ذکر دو مورد مستحب نوشته بود: «بلکه برای هر چیزی که در نماز اشتباهاً کم یا زیاد کند، دو سجدة سهو بنماید.»، انتهای عبارت منهاج، مؤید این استظهار است.)

23- رساله توضيح المسائل (شبيرى)؛ ص: 266

مسأله 1245- براى پنج چيز بعد از سلام نماز، انسان بايد دو سجده سهو- به دستورى كه بعداً گفته مى‌شود- بجا آورد:

اول: آن كه در بين نماز، سهواً حرف بزند.

دوم: جايى كه نبايد سلام نماز را بدهد؛ مثلًا در ركعت اول، سهواً سلام بدهد.

سوم: آن كه تشهد را فراموش كند.

چهارم: آن كه در نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت، به تفصيلى كه در صورت چهارم مسأله 1208 گذشت.

پنجم: آن كه يك سجده را فراموش كند.

و بنابر احتياط مستحب اگر در جايى كه بايد بايستد؛ مثلًا موقع خواندن حمد و سوره، اشتباهاً بنشيند يا در موقعى كه بايد بنشيند؛ مثلًا موقع تشهد، اشتباهاً بايستد، دو سجده سهو بجا آورد، بلكه براى هر چيزى كه در نماز اشتباهاً كم يا زياد كند، احتياط مستحب آن است كه دو سجده سهو بنمايد.

24- توضیح المسائل محشی (لطف الله صافی گلپایگانی) ص631

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: قیام موضع قعود و بالعکس.

احتیاط مستحب: هر کم و زیاده

 

25- توضیح المسائل (نوری همدانی) ص251

واجب: کلام سهوی، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، قیام به جای قعود و بالعکس،

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان (به خاطر دو تطبیق بر تسبیحات بیجا و سلام اول بیجا)

26- رساله توضيح المسائل (مكارم)؛ ص: 208

مسألۀ 1099- براى چند چيز بنابر احتياط واجب بايد بعد از نماز دو سجدۀ سهو به دستورى كه گفته مى‌شود به جا آورد:

1- كلام بى‌جا، يعنى سهواً به گمان اين كه نماز تمام شده حرف بزند.

2- سلام بى‌جا، يعنى مثلًا در ركعت دوم نماز چهار ركعتى سلام بدهد.

3- سجدۀ فراموش شده.

4- تشهّد فراموش شده.

5- به جاى ايستادن سهواً بنشيند، يا به جاى نشستن برخيزد.

6- در شكّ ميان چهار و پنج بعد از سجدۀ دوم واجب است نماز را تمام كند، بعداً دو سجدۀ سهو بجا آورد و براى كم و زياد كردن غير اينها سجدۀ سهو مستحبّ است.

نظر برادران اهل سنت

به نقل از الخلاف؛ ج‌1، ص: 459

و قال الشافعي سجود السهو يجب لأحد الأمرين لزيادة فيها أو نقصان.

فالزيادة ضربان: قول و فعل.

فالقول أن يسلم ساهيا في غير موضعه أو يتكلم ساهيا و ان يقرأ في ركوعه و سجوده و في غير موضع القراءة.

و الفعل على ضربين: زيادة متحققة و متوهمة، فالمتحققة أن يقعد في موضع‌ قيامه عقيب الاولى و الثالثة أكثر من جلسة الاستراحة، أو يقوم في موضع قعوده، و هو أن يقوم عن الثانية ثم يعود للقعود، أو يقوم بعد الرابعة إلى الخامسة يعتقدها رابعة.

و أما الزيادة المتوهمة: و هو البناء على اليقين، لا يدري هل صلى ثلاثا أو أربعا فإنه يضيف إليها أخرى.

و عقد هذا الباب كلما إذا فعله الإنسان عامدا بطلت صلاته، فاذا فعله ساهيا جبره بسجود السهو.

و أما النقصان فان يترك التشهد الأول أو الجلوس له، و كذلك القنوت في الفجر و في النصف الأخير من شهر رمضان من صلاة الوتر، و أما الصلاة على النبي صلى الله عليه و آله في التشهد الأول فذكره في الجديد على قولين: أحدهما انه سنة، فإذا قال ذلك جبره بالسجود، و الثاني انه ليس بسنة، فعلى هذا لا يجبره.

قال: و اما ما لا يجبره فاركان الصلاة و هيئاتها، فإن ترك ركنا لم يجبره بسهو لكن ان ذكره قريبا اتى به و سجد للسهو لأجل ما زاد من الفعل بتركه، و ان ذكره بعيدا بطلت صلاته.

و أما الهيئات فان يترك دعاء الافتتاح، و التعوذ، و الجهر فيما يسر به، و الأسرار فيما يجهر به، و يترك القراءة بعد الفاتحة، و التكبيرات بعد الإحرام، و التسبيحات في الركوع و السجود.

و أما الأفعال فترك رفع اليدين مع الافتتاح. و عند الركوع و الرفع منه، و وضع اليمين على الشمال في حال القيام، و ترك وضعهما على الركبتين في حال الركوع، و على الفخذين في حال الجلوس، و ترك جلسة الاستراحة عقيب الاولى و الثالثة، و ترك هيئة ركن من الأفعال كالافتراش في موضع التورك، و التورك في موضع الافتراش، و كذلك إذا خطا خطوة أو خطوتين، أو التفت أو لف‌ عمامته لفة أو لفتين، كل هذا ترك هيئات الأركان فلا يجبره بسجود السهو.

و جملته ان الصلاة تشتمل على أركان، و مسنونات، و هيئات. فالاركان لا تجبر بسجدتي السهو، و كذلك الهيئات. و المسنونات تجبر بسجدتي السهو «1».

و وافق أبو حنيفة الشافعي في هذه المسائل كلها و زاد عليه في خمس مسائل فقال: ان جهر فيما يسر به أو أسر فيما يجهر به- يعني الإمام- فإن المأموم عنده لا يجهر أو ترك فاتحة الكتاب أو قرأ سورة قبل الفاتحة، أو أخر القراءة عن الأولتين إلى الأخيرتين، أو ترك التكبيرات المتوالية في العيدين، أو تورك في موضع الافتراش فالكل يسجد له «2».

و قال مالك: من ترك الهيئات سجد، و دعاء الافتتاح و التعوذ عنده لا تفعل في الصلاة، لكن تكبيرات الصلاة غير الافتتاح، و ترك التسبيح في الركوع و السجود، و ترك الأسرار أو الجهر فمذهبه انه يجبر كل سهو يقع في الصلاة «3».

و قال ابن أبي ليلى: ان أسر فيما يجهر به، أو جهر فيما يسر به بطلت صلاته «4»، و هذا مذهبنا.

دليلنا: على ما ذهبنا اليه ان المواضع الذي قلناه مما هو مجمع عليه و ما فيه خلاف، فقد دللنا عليه فيما مضى، و ما عدا ذلك يحتاج الى دليل في وجوب سجدتي السهو فيها.


بخش دوم: بر حسب نظر فقها

1- صاحب جواهر

واجب

1- تکلم

اگر در بين نماز سهوا و يا به گمان بيرون رفتن از نماز تكلّم كرده باشد.[1]

2- فراموشکردن یک سجده یا تشهد

اگر سهوا يك سجده يا تشهد اوّل را تا زمان رفتن به ركوع ترك كرده باشد.[2]

اگر چنانچه كه گذشت تشهّد دوّم را ترك كرده باشد.[3]

تشهّد، ركن نماز نيست. پس اگر تشهّد اوّل را فراموش‌كند ... اگر بعد از داخل شدن در ركوع بخاطرش بيايد بايد نماز را تمام كند، و بعد از نماز، واجب است كه آن را قضا نموده و دو سجدۀ سهو نيز بجا آورد.[4]

در وجوب سجدۀ سهو، فرقى ميان تشهّد اوّل و دوّم نيست بلكه مطلقا واجب است سجدۀ سهو را بعد از قضا نمودن تشهّد بجا آورد.[5]

ما يتدارك مع سجدتي السهو و هو من ترك سجدة أو التشهد و لم يذكر حتى ركع.[6]

و يسجد لكل من نسيان السجدة و التشهد سجدتي السهو أما الأول فهو المشهور شهرة كادت تكون إجماعا، بل عليه الإجماع في المنتهى و عن الخلاف و الغنية و التذكرة و آراء التلخيص للعلامة.[7]

3- گفتن سلام در غیر موضع آن

اگر در غير موضع سلام و از روى فراموشى سلام نماز را گفته باشد.[8]

4- شک بین چهار و پنج

اگر در حال تشهّد بين ركعت چهارم و پنجم شك كند.[9]

5- شک در کیفیت شک بعد از سلام

هرگاه بعد از سلام شك كند كه شكّش چه شكى بوده است، بايد دو ركعت نماز احتياط به صورت ايستاده و دو ركعت نيز به صورت نشسته بخواند و همچنين دو سجدۀ سهو را هم بجا آورد و نماز را بنابر احتياط اعاده كند.[10]

احتیاط واجب

هر کمی و زیاده

سجدۀ سهو، در غير از موارد فوق واجب نيست. و‌ليكن احوط بجا آوردن آن است براى هر كمى و زيادى كه مبطل نماز نباشد و همچنين براى ايستادن بجاى نشستن و نشستن بجاى ايستادن.[11]

در شكهايى كه شخص بايد در حال قيام بنشيند، بايد بعد از تلافى و تدارك آن عمل، براى «بحول اللّه» بيجا و براى قيام بيجا و تسبيحات اربعه و تكبير بيجا در صورت گفتن هر يك از آنها، براى هر يك، احتياطا دو سجدۀ سهو بجا آورد.[12]

اگر شخص ذكر ركوع را در سجده گفت به خيال آنكه در ركوع است و بعد به خاطرش آمد كه در سجده است بايد ذكر سجده را بگويد و بعد از اتمام نماز دو سجدۀ سهو را احتياطا بجا آورد و همچنين است در مورد ركوع اگر در آن ذكر سجده را اشتباها بگويد. ولی اگر بی‌اختیار بر زبانش جاری شد، سجدة سهو نمی‌خواهد.[13]

اگر در سجدۀ دوّم نماز يقين كرد كه يك سجده از ركعت پيشين را بجا نياورده است و ركوع اين ركعت را هم بجا نياورده بايد سر را از سجده بردارد و اين يك سجده را سجدۀ ركعت قبل حساب كند، و بعد از اتمام نماز احتياطاً بايد نماز را هم اعاده كند و براى هر زيادى، سجدۀ سهو بجا آورد.[14]

گفتن ذكر «اللّهمّ صلّ على محمّد و آله» را به تنهايى در تشهّد اذن نمى‌دهند. پس اگر سهوا گفت و برخاست و بخاطرش آمد بايد بنشيند و آن را درست بگويد و سجدۀ سهو را نيز بايد احتياطا براى هر زيادى بجا آورد.[15]

هرگاه شخص ... شروع به تشهّد كرد ... در صورتى كه سهوا به قصد واجب بخواند و بخاطرش بيايد كه (به قصد متابعت بوده) مستحب است، بازهم براى او اشكالى ندارد و نيازى به سجدۀ سهو هم نيست ليكن احوط بجا آوردن آن است.[16]

بايد براى هر چه كه سهوا كم يا زياد شده باشد احتياطا سجدۀ سهو را بجا آورد.[17]

(مسأله 1146): اگر مأموم پيش از امام سهوا سلام واجب را گفت، احوط (2) اين است كه بعد از اتمام نماز امام، سلام را دوباره بگويد و دو سجدۀ سهو قربة إلى اللّه بجا آورد.[18]

احتیاط مستحب (بهتر است)

فراموش کردن بعض تشهد

اگر شخصى بعضى از تشهّد را فراموش كرد بايد بعد از سلام كه قضايش را مى‌خواند همان بعض را نيز[19] بخواند و بهتر آن است كه تمام تشهّد را به قصد قربت بخواند و بعد سجدۀ سهو بجا آورد.[20]

2- شیخ انصاری

طبق احکام الخلل فی الصلات

1- فراموش کردن تشهد و یک سجده

ما يجب معه سجدتا السهو كل من سها عن شي‌ء أو شك فيه- و إن كان ركنا- و هو في محله فعله، و هو قسمان: و هو ترك سجدة ساهيا، و ترك التشهد ساهيا، و لم يذكرهما حتى يركع، فإنّه يقضيهما بعد الصلاة، و يسجد سجدتي السهو.[21]

2- تکلم

تجب سجدتا السهو على من ذكرنا، و على من تكلّم ناسيا،

3- سلام در غیر موضع

أو سلّم في غير موضعه ناسيا.[22]

4- هر زیاده و نقصان ص67

الثاني: ما لا يجب معه شي‌ء «1».

و هو نسيان قراءة الحمد (1) حتّى يقرأ السورة، فإنّه يستأنف الحمد و يعيدها، أو غيرها، و نسيان الركوع ثمّ يذكر قبل السجود، فإنّه يقوم و يركع ثمّ يسجد. و نسيان السجدتين أو إحداهما أو التشهّد (1) ثمّ يذكر قبل الركوع، فإنّه يقعد و يفعل ما نسيه، ثمّ يقوم فيقرأ. و يقضي بعد التسليم الصلاة على النبيّ و آله عليهم السلام (1) لو نسيها ثمّ ذكر بعد التسليم.

و قيل: بوجوب سجدتي السهو في هذه المواضع (2) أيضا. و هو الأقوى عندي.

طبق صراط النجات

واجب: کلام بی جا، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، فراموش کردن سجده، شک بین چهار و پنج بعد از اکمال سجدتین.

احتیاط واجب: هر زیاده (حتی مستحبی) و نقیصه

3- سید یزدی

موارد وجوب:

کلام سهوی، سلام بیجا، نسیان سجدة واحده بعد از فوت محل تدارک، نسیان تشهد با فوت محل تدارک، شک بین چهار و پنج بعد از اکمال سجدتین، و هر زیاده (حتی مستحبی) و نقصان با فوت محل تدارک طبق صفحة 294.

احتیاط واجب:

هر زیاده و نقصان با فوت محل تدارک طبق صفحة 281:

لو زاد فيها فعلًا من غير الأركان أو نقص فهل عليه سجدتا السهو أو لا؟ وجهان، و الأحوط الإتيان بهما.[23]

4- حائری

به خاطر اجمال حذف شد. ر.ک. بخش اول

5- آقاضیاء عراقی

همان موارد عروه (الا بجز زیادة مستحب): کلام سهوی، سلام بیجا، نسیان سجدة واحده بعد از فوت محل تدارک، نسیان تشهد (البته تشهد اول) با فوت محل تدارک، شک بین چهار و پنج بعد از اکمال سجدتین، و هر زیادة غیرمستحب.

6- خوئی

واجب: کلام، سلام بی جا، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از اتمام ذکر سجدة دوم،

احتیاط واجب: در فراموش کردن یک سجده و در قیام به جای قعود و بالعکس

احتیاط مستحب: هر کم و زیاده.

7- محقق داماد

عدم وجوب برای هر زیاده و نقیصه (چون متعرض مواردِ غیر از «هر زیاده و نقصان» نشده، این فقیه محترم را با اجازة بزرگترها حذف میکنم تا آمار، دقیق باشد.)

8- سیداحمد خوانساری (جامع المدارک)

دو مورد واجب: ترک سجده یا تشهد.

9- بروجردی

شک بین چهار و پنج، نسیان تشهد اول، نسیان سجدة واحده، تکلم ناسیاً، سلام فی غیرمحله، قیام موضع قعود و بالعکس، قرائت موضع تسبیح و بالعکس، هر زیاده و نقصان.

10- امام خمینی (تحریرالوسیله)

موارد وجوب

کلام سهوی، نسیان سجدة واحده، شک بین چهار و پنج،

احتیاط واجب

سلام فی غیرمحله، نسیان تشهد.

احتیاط مستحب

هر زیاده و نقصان، قیام موضع قعود و بالعکس. (این دو مورد در رسالة ایشان نیست.)

11- سیدمحمدرضا گلپایگانی

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: قیام به جای قعود و بالعکس،

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان

12- اراکی

واجب: کلام سهوی، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، قیام به جای قعود و بالعکس.

احتیاط واجب: هر زیاده و نقصان.

13- فاضل لنکرانی

واجب: کلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد.

احتیاط مستحب: قیام به جای قعود و بالعکس، و بلکه هر زیاده و نقصان.

14- محمدجواد تبریزی

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از تمام شدن ذکر سجدة دوم.

احتیاط واجب: فراموش کردن یک سجده، قیام به جای قعود و بالعکس.

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان.

15- بهجت

واجب: کلام سهوی، فراموش کردن سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم، یا شک بین پنج و شش قبل از رکوع، سلام بیجا.

احتیاط واجب: هر زیاده و نقصان در غیررکن، از جمله تشهد.

16- خامنه‌ای

واجب: کلام سهوی، فراموش‌کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج.

احتیاط واجب: فراموش‌کردن تشهد، سلام بیجا.

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان.

17- سیستانی

واجب: فراموش‌کردن تشهد، شک بین چهار و پنج، یا شک بین چهار و شش،

احتیاط واجب: اجمالا بداند چیزی را کم یا زیاد کرده و نمازش باطل نیست ولی نداند چه بوده، کلام سهوی، سلام بیجا.

احتیاط مستحب: فراموش‌کردن یک سجده، قیام به جای قعود و بالعکس، هر زیاده و نقصان.

18- شبیری زنجانی

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج، فراموش کردن یک سجده.

احتیاط مستحب: قیام به جای قعود یا بالعکس، و هر زیاده و نقصان.

19- صافی گلپایگانی

واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، فراموش کردن تشهد، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: قیام موضع قعود و بالعکس.

احتیاط مستحب: هر کم و زیاده

20- نوری همدانی

واجب: کلام سهوی، فراموش کردن یک سجده، شک بین چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط واجب: سلام بیجا، فراموش کردن تشهد، قیام به جای قعود و بالعکس،

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان (به خاطر دو تطبیق بر تسبیحات بیجا و سلام اول بیجا)

21- مکارم شیرازی

احتیاط واجب: کلام سهوی، سلام بیجا، فراموش کردن یک سجده، فراموش کردن تشهد، قیام به جای قعود و بالعکس، شک میان چهار و پنج بعد از سجدة دوم.

احتیاط مستحب: هر زیاده و نقصان.

نظر برادران اهل سنت

کلام سهوی، سلام سهوی. قیام موضع القعود و بالعکس، شک بین سه و چهار. و بلکه اتیان سهوی هر زیادة غیرمبطله‌ای که اتیان عمدی‌اش مبطل است.


بخش سوم: بر حسب موارد

1- تکلم سهوی

قائلین به وجوب 15

صاحب جواهر، شیخ انصاری (صراط النجات)، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی، خوئی، امام خمینی (تحریرالوسیله و توضیح المسائل)، گلپایگانی، اراکی، لنکرانی، تبریزی، بهجت، خامنه‌ای، شبیری، صافی، نوری.

احتیاط واجب 2

سیستانی، مکارم.

2- فراموش‌کردن یک سجده

قائلین به وجوب 13

صاحب جواهر، شیخ انصاری (صراط النجات)، شیخ انصاری (احکام الخلل)، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی، امام خمینی(تحریرالوسیله و توضیح المسائل)، گلپایگانی، اراکی، لنکرانی، بهجت، خامنه‌ای، شبیری، صافی، نوری.

احتیاط واجب 3

خوئی، تبریزی، مکارم.

احتیاط مستحب 1

سیستانی.

3- فراموش‌کردن تشهد

قائلین به وجوب 12

صاحب جواهر، شیخ انصاری (صراط النجات)، شیخ انصاری (احکام الخلل)، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی (البته تشهد اول)، خوئی، گلپایگانی، اراکی، لنکرانی، تبریزی، سیستانی، شبیری، صافی.

احتیاط واجب 5

امام خمینی(تحریرالوسیله و توضیح المسائل)، بهجت، خامنه‌ای، نوری، مکارم.

4- گفتن سلام در غیر موضع آن

قائلین به وجوب 12

صاحب جواهر، شیخ انصاری (صراط النجات)، شیخ انصاری (احکام الخلل)، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی، خوئی، گلپایگانی، اراکی، لنکرانی، تبریزی، بهجت، شبیری، صافی.

احتیاط واجب 5

امام خمینی(تحریرالوسیله و توضیح المسائل)، خامنه‌ای، سیستانی، نوری، مکارم.

5- شک بین چهار و پنج

قائلین به وجوب 16

صاحب جواهر، شیخ انصاری (صراط النجات)، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی، امام خمینی(تحریرالوسیله و توضیح المسائل)، خوئی، گلپایگانی، اراکی، لنکرانی، تبریزی، بهجت، خامنه‌ای، سیستانی، شبیری، صافی، نوری.

احتیاط واجب 1

مکارم.

6- قیام موضع القعود و بالعکس

قائلین به وجوب 1

اراکی.

احتیاط واجب 11

خوئی، گلپایگانی، تبریزی، صافی، نوری، مکارم.

به خاطر این که مصداق هر زیاده و نقصان است: صاحب جواهر، شیخ انصاری، سیدیزدی، آقاضیاء عراقی (چون اینجا نظرش را نداده و در هر زیاده و نقصان هم قائل به وجوب است، پس اینجا فتوا نداده.)، بهجت.

احتیاط مستحب 5

امام خمینی(فقط تحریرالوسیله)، لنکرانی، سیستانی، شبیری، خامنه‌ای (چون فتوای ایشان در هر زیاده و نقصان، احتیاط مستحب است.).

 

7- هر زیاده و نقصان (از19نظر)

قائلین به وجوب 3

سیدیزدی (طبق صفحة 294)، آقاضیاء عراقی (البته زیادة غیرمستحب)، شیخ انصاری (احکام الخلل)،

احتیاط واجب 5

شیخ انصاری (صراط النجات)، صاحب جواهر، سیدیزدی (طبق صفحة 281)، اراکی، بهجت.

احتیاط مستحب 11

امام خمینی(فقط تحریرالوسیله)، خوئی، گلپایگانی، لنکرانی، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، شبیری، صافی، نوری، مکارم.

8- فراموش‌کردن بعض تشهد

احتیاط مستحب 1

صاحب جواهر

9- شک بین پنج و شش قبل از رکوع

قائلین به وجوب  1

بهجت

10- شک بین چهار و شش

قائلین به وجوب 1

سیستانی،

11- شک در کیفیت شک بعد از سلام

قائلین به وجوب 1

صاحب جواهر

12- کم و زیاد کردن اجمالی

احتیاط واجب 1

سیستانی: اجمالاً بداندی چیزی را کم یا زیاد کرده و نمازش باطل نیست ولی نداند چه بوده.


بخش چهارم: جدول نتایج

در این بخش، نتایج را در جدولی گردمی‌آوریم.

اگر چه در بخش دوم نظر 21 فقیه را آوردیم، لکن با توجه به علمایی که در فصل اول از بخش اول، از آمار حذف شدند، نظر 17 عالم را از 19 کتاب بررسی می‌کنیم؛ امام خمینی و شیخ انصاری دو کتاب داشتند که تنها در «هر زیاده و نقصان» آن دو کتاب اختلاف داشت. به خلاف کتب علمای دیگر مثل آیت‌الله بهجت که چون اختلافی نداشت، و لذا این دو کتاب، چیزی به آمار کتب اضافه نمی‌کند.

منظور از «نسیان تشهد»، اجمالاً است؛ چون برخی فقها تنها قائل به لزوم سجدة سهو برای نسیان تشهد اول بوده‌اند، و برخی دیگر مطلق گفته‌اند. برای آن که بررسی ساده‌تر شود، بین این دو قول (چون اختلاف کمی داشتند)، تفصیلی ندادم.

به خاطر آن که به مورد هشتم تا دوازدهم تعداد کمی از فقها پرداخته‌اند، این پنج مورد را بررسی نمی‌کنیم و تنها هفت مورد اول را در این جدول می‌آوریم:

 

تعداد

جمع

درصد

واجب

احتیاط واجب

احتیاط مستحب

 

واجب

احتیاط واجب

احتیاط مستحب

تکلم سهوی

15

2

0

17

88

12

0

نسیان سجده

13

3

1

17

76

18

6

نسیان تشهد

12

5

0

17

71

29

0

سلام بیجا

12

5

0

17

71

29

0

شک بین4و5

16

1

0

17

94

6

0

قیام و قعود

1

11

5

17

6

65

29

زیاده و نقصان

3

5

11

19

16

26

58

 

 


بخش پنجم: اشارة اجمالی به ادله

صحيح ابن الحجاج: «سألت أبا عبد الله (عليه السلام) عن الرجل يتكلم ناسيا في الصلاة يقول: أقيموا صفوفكم، فقال: يتم صلاته ثم يسجد سجدتين»‌

مرسلة ابن أبي عمير عن سفيان بن السمط: عن أبي عبد الله (عليه السلام) قال: «تسجد سجدتي السهو في‌ كل زيادة تدخل عليك أو نقصان».

صحيحة ابن أبي يعفور: «قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام: عن الرجل صلّى الركعتين من المكتوبة فلا يجلس بينهما حتّى يركع؟ قال: يتمّ صلاته و يسلّم و يسجد سجدتي السهو و هو جالس قبل أن يتكلّم»

 


[1]- مجمع‌الرسائل: ص304.

[2]- همان: ص304.

[3]- همان: ص304.

[4]- مجمع الرسائل: ص289، م907.

[5]- همان: م909.

[6]- جواهر: ج12، ص293.

[7]- جواهر: ج12، ص300.

[8]- همان: ص304.

[9]- همان: ص304.

[10]-همان: ص320، و992.

[11]- همان: ص305، م950.

[12]- همان: ص319، م988.

[13]- مجمع الرسائل: ص279، م885. حقیر به این علت این مورد را هم از مصادیق «هر زیاده» آوردم که ذکر رکوع را اشتباهاً در سجده گفتن و سپس ذکر سجده را گفتن، و بالعکس، بالاخره زیاده کردن ذکر است.

[14]- مجمع الرسائل: ص280، م886.

[15]- همان: ص290، م915.

[16]- همان: م916.

[17]- همان: ص304.

[18]- همان: ص410، م1146.

[19]- به نظر حقیر، این «نیز» اضافی بوده مقصود نویسنده این است که: خواندن همان بعضِ فراموش‌شده کفایت می‌کند، لکن بهتر است تمام تشهد را بخواند.

[20]- همان: ص290، م914. «و بعد سجدة سهو به جا آورد» را حقیر عطف گرفتم بر: «بهتر آن است که تمام تشهد را به قصد قربت بخواند». احتمال دیگری هم در این عبارت می‌رود؛ که «و بعد سجدة سهو را به جا آورد» عطف شده باشد به «همان بعض را بخواند»، در این صورت، سجدة سهو در این مورد هم واجب است.

[21]- احکام الخلل فی الصلاة: ص67.

[22]- احکام الخلل فی الصلاة: ص231.

[23]- عروة محشی، ج3، ص281.

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج