وضو در کتاب وسنت آیت الله جعفر سبحانی PDF چاپ پست الکترونیکی

 

 

تبین موضوع:

مسلمانان به پیروی ازقرآن کریم وسنت قطعی پیامبراکرم صلی الله علیه و آله اتقاق نظر دارند که نماز بدون طهارت (وضو ، غسل و تیمم ) باطل است.

آنچه میان آنان مورد اختلاف است شیوه تحصیل این طهارات سه گانه است به عنوان مثال برخی از مسلمانان در هنگام وضو پاهای خود را مسح می کنند وگروهی دیگر پاهای خود را می شویند.

این مقاله در صدد یافتن شیوه صحیح وضو گرفتن در  شرع مقدس اسلام است.

منشا اختلاف در این موضوع تمسک به برخی از آیات قرآن و بعضی روایات است که هر گروهی آن را به نفع خود معنا می کند ولذا لازم است برای رسیدن به حقیقت، ادله هر دو طرف مورد بررسی قرار بگیرد تا قول حق از میان آنها روشن شود.

ناگفته نماند که این اختلاف تاقبل حاکم سوم یعنی عثمان چندان مورد توجه نبود اما از زمان سر کار آمدن او آتش این اختلاف شعله ور شد و تا زمان حاضر همچنان  ادامه دارد.

مسلم از ابى انس روايت كرده است: عثمان به آرامى وضو گرفت، آن گاه گفت: آيا نمى‌خواهيد كيفيت وضوى رسول خدا (ص) را به شما نشان دهم؟ سپس هر بخش از اجزاى وضو را سه بار انجام داد.[1]

 

اقوال در مسئله:

مذهب امامیه قائل به مسح پاها هستند و اهل سنت قائل به شستن آن هستند.[2]

 

مختار مولف:

ایشان بابررسی ادله طرفین در نهایت قائل به وجوب مسح پاها در وضو شده اند.

ادله قائلین به مسح پا در وضو:

 

دلیل اول: آیه قرآن

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ [3]

ظاهر آیه عطف ارجلکم به روسکم است و دلالت آن بر مسح پا واضح است حتی  اگر اعراب ارجلکم نصب باشد زیرا فاصله افتادن به یک جمله مستانفه (وامسحوا بروسکم ) بین عاطف ومعطوف(ارجلکم وایدیکم )خلاف قواعد زبان عربی است علاوه بر اینکه هیچ عرفی قبول نمی کند موردی که شستن آن لازم است در محلی بیان شود که در صدد بیان حکم مسح است.

اشکال: جمله فامسحوا برای بیان ترتیب وتقدم مسح سر بر شستن پا بیان شده است لذا این جمله مستانفه بدون فائده نیست.

جواب: این گونه صحبت کردن خلاف اسلوب تکلم است وباعث سردرگمی واشتباه مخاطب می شود واگر شستن لازم بود با تکرار فاغسلوا می توانست ترتیب را بدون هیچ گونه ابهامی بیان کند.

اشکال: اگر ارجلکم نصب قرائت شود عامل نصب آن چیست ؟ در حالی که اگر مجرور باشد عامل جرآن واضح وآن عطف بر  روسکم است که مجرور به حرف جر است .

جواب: عامل نصب ارجلکم فعل فامسحوا است زیرا در ادبیات عرب ثابت است که زمانی که دو عامل می توانند در یک معمول عمل کنند عامل نزدیکتر مقدم است ، واما اینکه در حالی که به روسکم عطف شده چرا منصوب است جواب آن است که گاهی عطف بر لفظ می باشد و گاهی بر محل کلمه که در این آیه شریفه نیز عطف ارجلکم بر محل روسکم است ومحل آن نصب است بنابر مفعول بودن برای فامسحوا و این گونه عطف نیز در زبان عرب و قرآن متداول است «أَنَّ اللّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ[4] در این آیه رسوله عطف بر محل الله شده است که مرفوع چونکه در معنا مبتدا است.

همه این جواب ها بنا بر قرائت نصب است در حالی که بر خی از قرّاء ارجلکم را به جر خوانده اند مثل ابن كثير، حمزه، ابو عمرو و عاصم (البته به روايت ابى بكر از او) که می تواند موید قول به مسح پا در وضو باشد.

اشکال: قرائت جر نمی توانددلیل یا موید باشد زیرا جر آن بنا بر مجاورت با روسکم است والا در واقع عطف بر ایدیکم است مثل جر در این مثال عرب(حجرُضبٍّ خربٍ)در حالی که خرب خبر است وباید مرفوع باشد.

جواب:

اولا: این نحو از اعراب به تصریح علمای زبان عرب مختص ضرورت شعری است.

ثانیا:این اعراب منوط به عدم وجود هیچ فاصله ای است که در اینجا واو فاصله شده است.

ثالثا: این اعراب مربوط به جای است که مخاطب از آن اعراب به اشتباه نیافتد در حالی که این اعراب در آیه قرآن سبب اشتباه می شود.

رابعا:اگر این قاعده رامخصوص ضرورت شعری ندانیم ذوق سلیم هم این اعراب را در آیه بر نمی تابد.

 

دلیل دوم: روایات منقول از پیامبراسلام در مسح پا

از بسر بن سعيد نقل شده است:عثمان به محلى كه مردم اجتماع مى‌كردند آمد و خواست وضو بگيرد. او نخست مضمضه و استنشاق كرد؛ آن گاه صورتش را سه بار شست و دستانش را هر كدام سه بار شست و سر و پاها را هر كدام سه بار مسح كرد. سپس گفت:رسول خدا (ص) را ديدم كه چنين وضو گرفت؛ اى كسانى كه حضور داريد! آيا چنين است؟ گروهى از اصحاب رسول خدا (ص) كه نزد او بودند، گفتند: آرى[5].

علاوه بر اینکه تعداد زیادی از صحابه وتابعین پیامبر نیز در هنگام وضو پاها را مسح می کردند.

از سفيان نقل شده است:على (ع) را ديدم كه وضو گرفت و در آخر، روى پاها را مسح كرد.[6]

از حمران نقل شده است:عثمان را ديدم كه درخواست كرد براى او آب بياورند. آن گاه سه بار دستش را شست و پس از مضمضه و استنشاق، صورت و دست‌هايش را سه بار شست و سپس سر خود و روى پاهايش را مسح كشيد.[7] [8]

 

دلیل سوم: روایات اهل بیت عصمت وطهارت در مسح پا:

امامان اهل بيت، پس از قرآن دومين مرجع مسلمانان در امور اختلافى هستند؛ زيرا حافظان سنّت رسول خدا و منبع علم او هستند.رسول خدا در حديث ثقلين كه مسلمانان بر نقل و صحت آن اتفاق دارند، بر اين مطلب تصريح كرده و مى‌فرمايد:إنّي تارك فيكم الثقلين، كتاب اللّه و عترتى من دو وزنۀ گرانقدر را ميان شما به جاى مى‌گذارم: كتاب خدا و عترتم. بنابراين با توجه به جايگاه اهل بيت (ع) بايد براى دانستن كيفيت وضوى رسول خدا به آنان رجوع كنيم؛ زيرا آنانند كه از سرچشمۀ گواراى وحى نوشيده‌اند و سنّت رسول خدا را نسل اندر نسل حفظ كرده‌اند.

داودبن فرقد نقل كرده است‌از امام صادق (ع شنيدم: «پدرم مى‌گفت: وضو حدى دارد كه اگر كسى آن را رعايت نكند، اجر نمى‌برد. پدرم مى‌گفت: ولى با اين مسئله دشمنى مى‌شود. مردى به او عرض كرد: حد آن چيست؟ فرمود: صورت و دستانت را بشوى و سر و پاهايت را مسح كن!»[9]

 

ادله قائلین به شستن پا در وضو:

دلیل اول: آیه قرآن

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ [10]

بنا بر نصب ارجلکم  وعطف آن بر وجوهکم وایدیکم دلالت آیه بر شستن تمام خواهد بود.

اشکالات این عطف در بیان ادله قائلین به مسح گذشت.

 

دلیل دوم: روایات پیامبر اکرم در مورد شستن پا

اگر قبول کنیم که آیه قرآن دلالت بر مسح می کند ولی روایاتی در اختیار است که دلالت دارد که آیه نسخ شده است و شستن واجب می باشد.

ابن جرير از انس روايت مى‌كند: «قرآن به مسح پاها به هنگام وضو حكم كرد، در حالى كه سنّت، شستن [پاها] بود».[11]

اشکال:

اولا : قرآن قطعی الصدور است و با روایات ظنی الصدور نمی توان آن را نسخ کرد.

ثانیا : بنا بر اتفاق مسلمانان سوره مائده آخرین سوره نازل شده بر پیامبر است وهیچ آیه آن نسخ نشده است.

ابو عبيد از ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس نقل كرده است:رسول خدا (ص) فرمود: مائده از نظر نزول، آخرين سوره از سوره‌هاى قرآن است.عبدبن حميد مى‌گويد: به حسن گفتم: آيا از سورۀ مائده چيزى نسخ شده است؟ گفت: نه[12].

با توجه به این دو دسته از روایات متعارض باید در نهایت به ظاهر آیه قرآن مراجعه شود که دلالت بر مسح می کند.

 

دلیل سوم:احتیاط

باتوجه به اختلاف در قرائت آیه قرآن ،ُآیه مجمل می شود و باید به احتیاط عمل کرد و راه احتیاط نیز شستن پاها است زیرا شستن شامل مسح هم می شود.

اشکال:

اولا:ادعای اجمال آیه قرآن  صحیح نیست چرا که ظاهر آیه خالی ازهر گونه اجمالی است.

ثانیا: هیچ گاه شستن شامل مسح نمی شود زیرا در صدق مسح خشک بودن محل آن لازم است.

 

دلیل چهارم:دوری از اسراف

گرچه ظاهر آیه دلالت بر مسح می کند ولکن مراد جدی آن شستن پاها است و شارع از این طریق خواسته به مکلفین بفهماند که در شستن پاها در مصرف آب اسراف نکنید.

اشکال:

اولا: چگونه عرف از این آیه چنین بر داشتی میکند که شارع خواسته بدین وسیله مطلب خود را به آنها بفهماند.

ثانیا:اسراف در شستن صورت ودست ها نیز وجود دارد پس چرا در مورد آنهاچنین بیانی نکرده است.

 

دلیل پنجم: احکام اسلام ،احکام سخت گیرانه ای نیست.

هرچند ظاهر آیه بر مسح پا دلالت دارد ولکن از آنجای که شستن سر سخت بوده آیه مسح را بیان کرده است لذاباید پاها را به موارد شستن عطف کرد چرا که شستن پاها آسان است.

اشکال : این سخنان اجتهاد مقابل نص است و الا شستن مقداری از مو سر نیز مشقتی نخواهد داشت.

 

دلیل ششم: تبعیت از عملکرد گذشتگان

هرچند ظاهر آیه دلالت بر مسح پاها دارد ولکن چونکه گذشتگان پاها را می شستند پس ما نیز باید از

آنها تبعیت کنیم.

اشکال: آیا عمل گذشتگان حتی اگر خلاف قرآن باشد باز هم باید همانندمشرکان جاهلیت بدان عمل کرد.؟

 

دلیل هفتم: هماهنگی با ظاهر آیه

چونکه در آیه برای پاها حد بیان شده  پس باید مثل دستها که محدودی آن مشخص شده است شسته شوند.

اشکال: اگر قرار باشد این گونه آیات قرآن را تفسیر و معنا کرد پس باید صورت را مسح کرد زیرا در آیه حدی برای صورت بیان نشده است.

 

دلیل هشتم: رجوع به سنت بعد از تعارض دو قرائت

به دلیل آنکه نمی توان میان دو قرائت جمع کرد لذا بنا بر قواعد اصولی باید به دلیلی مراجعه کرد که مبتلا به تعارض نباشد و آن دلیل در مانحن فیه سنت پیامبر است.

اشکال:

اولا: تعارضی در دو قرائت وجود ندارد و هردو قرائت مسح پاها را تایید می کند.

ثانیا: دودسته روایات از پیامبر در وضو نقل شده است که یک دسته مسح رابیان ودسته دیگر شستن را بیان کرده است لذا تعارض در سنت هم مستقر است.

 

دلیل نهم: شستن پاها فرض النبی صلی الله علیه و آله است.

همانگونه که دو رکعت در نماز های چهار رکعتی فرض النبی صلی الله علیه و آله است شستن پاها نیز از روایات استفاده می شود که فرض النبی صلی الله علیه و آله است.

اشکال: چگونه شستن را پیامبرواجب کرده است در حالی که روایات فراوان از پیامبر نقل شده  که مسح را دستور داده اند و بنا بر فرض تعارض نیز باید بعد تساقط دو نقل به ظاهر آیه قرآن تمسک کرد.

 

دلیل دهم:شستن پاها به نظافت نزدیک تر است.

مسح پاها با دست مرطوب حکمتی ندارد بلکه باعث آلودگی بیشتر می شود ولذا شستن پاها لازم است که باعث پاکیزگی بیشتر می شود.

اشکال: احکام شرعی تابع مصالح ومفاسد واقعی است که دست ما از فهم آنها کوتاه و نمی توان با استحسان های شخصی احکام الهی را تبین کرد،مگر حکمت مسح سر روشن است که شستن آن را واجب نکردید؟

والسلام علی من اتبع الهدی

 

 

 



1 صحيح مسلم به شرح نووى، ج 3، ص 115، شماره 229.

[2] مولف محترم اقوال مسلئه را به طور کامل وهمراه با ذکر منابع بیان نفرمودند،ولذا لازم آنها را بیان کرد.

اقوال در مسئله:جمهور عامه وائمه چهارگانه آنها قائل به شستن پاها هستند،برخی از ائمه زیدیه مثل الناصرللحق قائل به جمع بین مسح وشستن شده اند،برخی دیگر از آنها قایل به تخییر بین مسح وشستن هستند وهمه علمای امامیه قائل به مسح پاها هستند.

الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البيت وفقاً لمذهب أهل البيت عليهم السلام‌/ج1/ص122ـجواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام‌/ج2/ص206

 

[3] المائده /6

[4] التوبه /1

[5]. مسند احمد، ج 1، ص 109، حديث 489

[6] مسند احمد، حديث 1018.

[7] كنز العمال، ج 5، ص 106.

[8] مولف محترم در برخی از موارد مصادر روایی را ذکر نفرمودند ولذا از ذکر آنها در خلاصه پرهیز شد.

[9] كلينى، الكافى، ج 3، كتاب الطهارة، باب مقدار الماء الذى يجزى للوضوء و الغسل و من تعدى في الوضوءحديث 3.

[10] المائده /6

[11]. الدر المنثور، ج 3، ص 1 و 4.

[12] الدرا المنثور، ج 3، ص 3- 4.

 

 

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج