چیستی سیره عقلاء و نسبت آن با حکم عقل PDF چاپ پست الکترونیکی

 

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

پژوهش خلاصه مقاله

پژوهشی در چیستی سیره عقلاء و نسبت آن با حکم عقل

 

ابوالقاسم عسگری

 

 

پژوهشی در چیستی سیره عقلاء و نسبت آن با حکم عقل

محمد تقی فخعلی، (مجله فقه و اصول، بهار و تابستان 1389، شماره 84، از ص 97 تا 127)

شروع از 13/9/94 تا 30/11/94   زمان پژوهش: 30 ساعت

توضیح و تبیین مختصر موضوع مقاله:

موضوع این مقاله چیستی سیره عقلا و رابطه آن با حکم عقل است. این بحث در دو محور اصلی دنبال شده است:

  1. مناشئ سیره عقلاء در کلمات علماء و بیان دیدگاه های ایشان و تفاوت سیره و عقل.
  2. ملاک حجیت سیره از حیث علم آوری یا اطمینان سازی و تفاوت سیره و عرف

محور اول: مناشئ سیره عقلاء

بیان اقوال و سوابق تحقیق در مسأله:

درباره مناشئ سیره عقلا به هفت منشاء اشاره شده است:

  1. حکم عقلی غیر منجز: یعنی حکمی عقلی که قابلیت رفع از سوی شارع را دارد.[1]
  2. مصلحت حفظ نظام یا مصلحت نظامیه: یعنی مصالحی که قوام حیات بشر در گرو تامین و رعایت آن است و عقلا همیشه به دنبال آن هستند؛[2] و عدم رعایت آن موجب اختلال نظام می‌شود.
  3. اراده سیاسی: یعنی سیره نشأت گرفته از اجبار سلاطین و استمرار آن در دوره های متاخر که به ارتکاز عقلایی تبدیل شده است.[3]
  4. تربیت پیامبرانه: یعنی سیره نشأت گرفته از آموزه های پیامبران در دوران خود و تبدیل به نهادی ریشه دار در جوامع بشری.[4]
  5. عادت یا ارتکاز فطری: برای مثال برخی عمل به استصحاب و بنا نهادن بر بقای امر متیقن سابق را از باب ارتکاز عقلی یا غریزی دانسته اند.[5]
  6. عقل و فطرت: یعنی بازتاب و تجسم عقلایی و تمایل فطری انسان.
  7. عواملی همچون راحت طلبی، منفعت خواهی، تقلید ا دیگران، امیال نفسانی و....[6]

مدعای نگارنده

در این قسمت نگارنده، از بین این هفت خاستگاه، خاستگاه دوم و چهارم را می پذیرد و در تبیین خاستگاه ششم با پذیرش جزئی این خاستگاه، به تفاوت بین حکم عقل و سیره عقلا می پردازد.

دلایل نگارنده در پذیرش مناشئ سیره عقلا

  1. این خاستگاه، مهمترین و قابل دفاع ترین منشا سیره است و بسیاری از سیره ها از این باب است مثل سیره عقلا در تشکیل حکومت، ایجاد سازمان های سیاسی در جامعه، سامان دادن معاملات بر اساس اغراض عقلایی، رجوع به کارشناس و ترتیب اثر به قول ثقه. همه این ها بر پایه حفظ مصلحت نظام و جلوگیری از مفسده اخلال نظام است.

اما نکته مهم دقت در تبیین مجاری واقعی حفظ نظام است. قید «بماهم عقلا» دلالت بر دو جنبه اثباتی و نفیی دارد؛ جنبه اثباتی به این صورت که حیثیت عقلایی در انعقاد سیره دخالت آشکار داشته باشد و جنبه نفیی به این است که عوامل غیر عقلایی در انعقاد سیره دخالت نیابد مثل مصلحت سنجی که همیشه عقلایی نیست.

  1. این خاستگاه با عنایت دو نکته قابل اثبات است. اول اینکه بخشی از رسالت پیامبران، ایجاد خیزش عقلانی و بیدارسازی عقول خفته بشر است. دوم اینکه پیام انبیای الهی علاوه بر معنویت آخرتی، ایجاد دنیایی عادلانه و سامان یافته تر است. لذا هیچ دلیلی برای جدایی آموزه های پیامبران و تمایلات عقلایی وجود ندارد. نکته دیگر اینکه آموزه های آنها بازتاب تمایلات عقلایی است. از طرف دیگر همگرایی بین سلوک پیامبران و رفتار خردمندان عالم موید این معناست.
  2. محذوری از تلاقی حکم عقل و سیره عقلا در موارد خاص وجود ندارد، هر کدام با ملاک و منشاء خاص خود. اما صرف نظز از این موارد، مدرکات عقل عملی مولود ملاک و مصلحت واقعی فعل است چیزی که شرط بنای عقلا نیست.

اشکالات نگارنده

  1. اشکال به خاستگاه اول: معلوم نیست کدام حکم عقلی مراد است؟ شاید تمهیدی است برای بیان نیاز امضاء سیره از ناحیه شارع.
  2. اشکال به خاستگاه سوم: اراده سیاسی هزگز نمی تواند منشا سیره فراگیر باشد. بلکه آنها در مقابل قواعد عقلایی منفعل هستند.
  3. اشکال به خاستگاه پنجم: بیان این خواستگاه ناشی از عدم درک لازم نسبت به ماهیت سیره و خلط میان سیره عقلا بماهم عقلا و سیره های محدود اجتماعی است.

دیدگاه های در مورد حکم عقل

دیدگاه اول دیدگاه مشهور حکما: قضایای عقلی به عنوان مدرکات عقل عملی از قضایای مشهوره هستند که عقلا به انگیزه حفظ نظام و بقای نوع بر آن توافق یافته اند. طبق این تفسیر احکام عقلیه، تفسیری مشابه بنای عقلا بماهم عقلا است.

دیدگاه دوم: احکام عقلی تابع مصالح و مفاسد نوعیه نیست. پس درک عقل نسبت به حسن وقبح ادراک امر واقعی است نه اینکه صرفا یک امر مجعول عقلایی باشد. این دیدگاه صحیح است.

تفاوت های حکم عقل و سیره عقلا

  1. از مهمترین وجوه تمایز حکم عقل و سیره عقلا، این است که مدرکات عقل عملی مولود ملاک و مصلحت واقعی فعل است به خلاف سیره عقلاء.
  2. برخورداری از پذیرش جامعه خردمندان شرط سیره عقلاء است بخلاف حکم عقل.
  3. سیره مثبت حکم ظاهری است و ارزش کشفی و اثباتی دارد بخلاف حکم عقل.

محور دوم: ملاک حجیت سیره

بیان اقوال و سوابق تحقیق در مسأله:

  1. ملاک حجیت سیره، مطابقت با واقع و کاشفیت آن است؛ یعنی همان علم عادی یا وثوق شخصی[7]
  2. ملاک حجیت سیره، اطمینان است که به نفی قید احتمالی می پردازد.[8]
  3. ملاک حجیت سیره، اطمینان وسکون نفس است و چون لبیه است، قدر متیقن آن حجت است.[9]
  4. ملاک حجیت سیره، استصحاب و بنای بر سابق است و استصحاب ارتکاز ذهنی عقلایی است.[10]

مدعای نگارنده:

ملاک حجیت سیره اطمینان است. ملاک اطمینان در سیره هایی جاری است هم در سیره هایی جاری است که جنبه کشفی و اثباتی دارد و هم در اموری که مربوط به حقوق ماهوی و امور اعتباری است.[11]

نتیجه پایانی:

احکام عقلی ریشه در امور واقعی و مصالح و مفاسد جوشیده از ذات فعل یافته اند در حالی که خاستگاه سیره، عمدتا مصالح کلی و نوعی است که استقرار نظام حیات بشر در گرو آن است. دیگر اینکه ملاک و مناط عقل علم وجدانی است در حالی که ملاک سیره در اغلب موارد اطمینان است.

 

 


[1]. قول مرحوم آشیانی در بحر الفوائد ج 1 ص 171.

[2]. در کلماتی بسیاری از اصولیون به عناوین مختلف به آن اشاره شده است. برای مثال مرحوم نایینی، در فوائد الاصول ج 3 ص193 تعبیر به حفظ نظام حیات انسانی کرده. امام خمینی در مکاسب محرمه ج 1 ص 161 به مصالح نظامیه تعبیر می کند. آیت الله مکارم به حفظ نظام و صلاح مجتمع تعبیر می‌کند.

[3]. مرحوم نایینی در فوائد الاصول ج 3 ص 192.

[4]. همان.

[5]. همان ج 4 ص 334. فصول ص 369.

[6]. فقه و عرف ص 117.

[7]. امام خمینی، الاجتهاد و التقلید، ص 83. آقای منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه ج 2، ص 102و103.

[8]. مرحوم مظفر، اصول مظفر، ج 2، ص 132. مرحوم بجنوردی، منتهی الاصول، ج 1، ص 458.

[9]. مرحوم خویی، اجود التقریرات، ج 2، ص 96.

[10]. مرحوم نایینی، فوائد الاصول، ج 4، ص 331و 332. مرحوم اراکی، مقالات، ج 2، ص 341.

[11]. نگارنده در این بخش نه دلایل خود را ذکر کرده است و نه اشکالات را بیان نموده است و صرفا به ذکر اقوال بسنده کرده و داوری مشخصی هم نکرده است.

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج