سیاق لغوی ،مفهوم وکارکرد آن در فهم حدیث قاسم بستانی،نصره باجی PDF چاپ پست الکترونیکی

علوم قرآن و حدیث :: علوم حدیث :: زمستان 1393 - شماره 74 )علمی-پژوهشی/ISC

باسمه تعالی

ازجمله عواملی که در کشف مراد احادیث ائمه اطهار نقش غیر قابل انکاری دارد توجه به بحث سیاق در روایات است. در این مقاله به تعریف سیاق لغوی ،اهمیت آن در فهم کلام ،انواع و نحوه کاربرد آن در فهم بهترحدیث اشاره شده است.

انتقال معانی ازمتکلم به مخاطب  درقالب کلام صورت میگیرد وکشف این معانی از طریق سیاق که ساختارهای منظم وسازمان یافته ای در کلام میباشد تحقق می یابد.در واقع سیاق مجموعه قرینه ها اعم از لغوی(مقالی) یاغیر لغوی(حالی)  درکلام است که فهم کلام به واسطه آن صورت میگیرد.

به دلیل اهمیت حدیث نزد مسلمانان از دیرباز حدیث شناسان برای فهم دقیق احادیث،شناخت موانع فهم حدیث مثل تصحیف و زیادت وتحریف و..ازسیاق بهره جسته اند.

تنها در علم تفسیر درباره نقش سیاق تحقیقات مستقلی انجام گرفته است لذا درعلم حدیث اثر مستقلی نگاشته نشده است،هرچند در لابه لای کتب شرح ونقد حدیث مثل تهذیب، بحار الانوار،وسائل الشیعه ،معالم المدرستین ونقش ائمه در احیای دین از علامه عسگری نکات ارزنده ای در این باره بیان شده است .

تعاریف اصطلاحی سیاق متعدد است که سه دیدگاه درباره آن وجود دارد:

1.سیاق از الفاظ بدیهی وواضحی است که نمی توان تعریف دقیقی از آن ارائه داد.

2.سیاق تنها منحصر به قرائن لفظی ولغوی کلام(سیاق متن یاسیاق لغوی) است وقرائن حالی ومقالی از تعریف سیاق خارجند.لازم به ذکر است که متبادر ازلفظ سیاق این تعریف است.

قرائن لفظی(سیاق متن)خود به دو سیاق عمده تقسیم می شود:

الف.سیاق کلمه که درآن،کلمه از سه جنبه آوایی،صرفی ومعجمی بررسی می شود.

ب.سیاق جمله که در آن به ساختار جمله و ترکیب بندی آن وجنبه نحوی جملات توجه می شود.

3.سیاق شامل قرائن لفظی ولغوی و نیز قرائن حالی ومعنوی کلام میباشد.

در این مقاله تنها اقسام سیاق لغوی که در بالا اشاره شد مورد بحث واقع می شود.

ا.سیاق کلمه

الف.کشف معنا بر اساس سیاق صرفی:در زبان عربی گاهی تغییر دریک حرف یا حتی یک حرکت به تغییر درمعنای کلام می انجامد.

مثال:در روایتی از امام صادق ع آمده است :کان الموذن یاتی النبی فی الحر فی صلوه الظهر فیقول له رسول الله ابرد ابرد

شیخ صدوق فرموده است که« ابرد» ازماده برید است یعنی سریع اذان بگو تا مردم زودتر از شدت گرما خلاص شوند ولی مرحوم فیض باتوجه به سیاق از تقابل کلمه ابرد با الحر میفرماید:ابرد از ماده ابراد است، یعنی نماز را تاخیر بینداز تاهوا خنک شود.

ب.کشف معنا بر اساس سیاق معجمی:یعنی توجه به مفردات حدیث ازحیث معنای معجمی است .

مثال:از پیامبر اکرم ص نقل شده است:انه قال :لایحل ان یجنب فی هذا المسجد الا انا وعلی والحسن والحسین ومن کان من اهلی فانه منی

گفته شده که بابررسی معنای معجمی «جنب» واستفاده از سایر روایات در می یابیم که مراد از جنب بودن در حدیث،داخل وخارج شدن و رفت وآمد به مسجد ومراد از مسجد نیز خصوص مسجد النبی است ونه هر مسجدی.

ج.کشف معنا از طریق سیاق آوایی:یعنی ساختاری که کلمات حدیث را از لحاظ واج ها،حروف،تکیه و...بررسی میکند. سیاق آوایی در حدیث را در دوزمینه میتوان بررسی کرد:

1)تصحیف وتحریف: از نمونه احادیث محرف حدیث جابر است که چنین گفته است :

رمی ابی یوم الحزاب علی اکحله فکواه رسول الله

غندر آن را به جای اُبی،اَبی گفته است در حالی که مراد اُبی بن کعب بوده وپدر جابر قبل از آن در احد به شهادت رسیده بود.

2)تکیه ،آهنگ ،موسیقی و... :مثال:عمار بن موسی از امام صادق ع درباره مردی پرسید که به پرستویی در صحرادست می یابد ویا آن را صید میکند آیا میتواند آن را بخورد؟امام فرمود:هو مما یُوکل.

شیخ طوسی پاسخ امام را جمله خبری ندانسته آن رابر اساس استفهام انکاری وتعجب حمل کرده است به گونه ای که گویی امام از این پرسش شگفت زده شده وجایز دانستن خوردن گوشت این حیوان را انکار کرده است .بنابراین سیاق آوایی این حدیث باآهنگی استفهامی بیان شده ،چون یک جمله پرسشی است .

2.سیاق جمله :معنای دقیق کلمات هنگامی مشخص می شود که در سیاق جمله ای در آن به کاربرده شده اند مورد بررسی قرار گیرند.به طور کلی فهم جملات به دو شکل صورت میگیرد:

الف)سیاق جملات پس وپیش(صدر وذیل):کلام زمانی ظهور تام پیدا میکند که متکلم سخن خود را به پایان برساند.لذا تقطیع روایات مانع فهم روایات است.

مثال:درباره حدیث متواتر «من کنت مولاه فهذا علی مولاه » با تمسک به سیاق صدر وذیل گفته اند که مقصود از ولایت در این حدیث امامت و جانشینی پیامبر و نه مجرد دوستی ویاری است .

ب)سیاق نحوی جملات: نوع چینش کلمات جمله درزبان عربی موجب تفاوتهای معنایی میگردد.دقت در این امر که باآگاهی گسترده ازعلم نحو میسور است امری ضروری است.

مثال:از امام باقر نقل شده است :لاصلوه یوم الفطر والاضحی الا مع امام

دررابطه با واژه امام دو احتمال وجود دارد 1.امام جماعت (خواه معصوم یا غیر معصوم)2.امام معصوم

فیض کاشانی با استناد به یک نکته نحوی احتمال اول را ترجیح میدهد و آن نکره بودن لفظ امام درروایت است چون لفظ امام مطلق است دلالت بر امام خاص (امام معصوم) ندارد. بنابراین وجوب نماز عیدفطر وقربان اختصاصی به عصر حضور معصوم ندارد.

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج