ذکری-رویت هلال
عوامل مؤثّر در رؤيت هلال (ذکری 11) PDF چاپ پست الکترونیکی

1)‌ جدايي زاويه اي

اگر در شب‌هاي مختلف به آسمان و ماه نگاه کنيم، مي بينيم مکان ماه در آسمان جابجا مي شود، اصطلاحاً گفته مي شود «جدايي زاويه اي» ماه و خورشيد تغيير کرده است. اگر دو خط فرضي از دو جسم مورد نظر (ماه و خورشيد) به چشم راصد وصل کنيم، به زاويه اي که اين دو خط با هم مي سازند، «جدايي زاويه اي» گفته مي شود که عددي بين صفر تا 180 درجه است و اين مقدار در حالت« بدر» به 180 درجه مي‌رسد. در اين حالت ماه و زمين و خورشيد تقريباً روي يک خط قرار گرفته اند و زاويه بين راستاي «زمين- خورشيد» با راستاي «زمين- ماه» حدود 180 درجه مي باشد. لحظه مقارنه ماه و خورشيد ماه کمترين جدايي زاويه اي را از خورشيد دارد، پس لحظه مقارنه دو جسم آسماني زماني است که جدايي زاويه اي آنها به کمينه برسد.

زاويه‌اي که بين مدار حرکت ماه با دايرة البروج وجود دارد، 5 درجه و 9 دقيقه قوسي است که اگر اين زاويه وجود نداشت، هر ماه شاهد عبور ماه از جلوي خورشيد و در نتيجه کسوف مي بوديم و اين بدين معناست که کمترين جدايي زاويه اي مراکز آنها از يکديگر هميشه برابر صفر مي شد ولي وجود اين زاويه سبب مي شود که عرض دايرة البروجي مراکز آنها متفاوت باشد و دقيقاً در مقابل هم قرار نگيرند.[1]

2) سنّ ماه

سنّ ماه در هر لحظه برابر با مدّت زمان گذشته از لحظه مقارنه ماه و خورشيد است. به طور مثال اگر لحظه مقارنه براي هلالي ساعت 11:42روز 8 مهر باشد، بايستي اختلاف بين زمان غروب خورشيد تا لحظه مقارنه را بدست آوريم، پس اگر غروب خورشيد در روز 8 مهر 17:52باشد، مي توان فهميد سنّ هلال در لحظه غروب خورشيد روز 8 مهر برابر 6 ساعت و 10 دقيقه خواهد بود.[2]

هلال اول ماه، در افق غربي هنگام غروب پديدار مي شود و به آن «هلال شامگاهي» گفته مي شود ولي هلال آخر ماه، در افق شرقي و قبل از طلوع خورشيد رؤيت مي شود و به آن «هلال صبحگاهي» مي‌گويند. هلال صبحگاهي (آخر ماه) بايستي با مقارنة همان ماه محاسبه شود، مثلاً 27 روز و 15 ساعت و 29 دقيقه، امّا معمولاً با توجه به مقارنه ماه بعد سنجيده مي شود و با عدد منفي نمايش داده مي شود که نشان مي دهد اين هلال قبل از مقارنه است و به اندازه سن[منفي] هلال تا مقارنه، زمان باقي است.[3]

3) طول کمان هلال

«طول کمان هلال» زاويه اي است که دو انتهاي لبه هلال با مرکز قرص ماه، ايجاد مي کند. طول کمان هلال‌هاي باريک بسيار کمتر از 180 درجه است، هرچه جدايي زاويه‌اي ماه و خورشيد کمتر باشد، طول کمان کوتاهتر است و اگر اين جدايي زاویه ای از حدّي کمتر باشد، طول کمان هلال تقريباً صفر درجه مي شود و در نتيجه هلال قابل مشاهده اي وجود ندارد. «دانژون» اختر شناس فرانسوي به اين نتيجه رسيد که حداقل جدايي زاویه ای براي تشکيل شدن هلال 7 درجه است.

امروزه اين مقدار (7 درجه) در بحث رؤيت هلال ماه به حدّ «دانژون» معروف است.[4]

حدود 70 سال پيش «دانژون» دليل اين حدّ را اثر سايه کوه‌هاي ماه دانست. کره ماه در هر 27/3 روز يک بار به دور خود مي چرخد. بنابراين شبانه روز در ماه خيلي طولاني تر از زمين است يعني جابجايي خورشيد در ماه خيلي آرام رخ مي دهد. علاوه بر اين، لبه هلال ماه يک سطح صاف و هموار نيست و داراي کوه‌ها و درّه‌هاي زيادي است. در لبه ماه، رشته کوه‌هايي وجود دارند که مانع رسيدن نور خورشيد به ديگر مناطق سطح ماه مي شوند. پس کوه‌ها با ايجاد مانع بر سر مناطق روشن و همچنين ايجاد سايه مانع از روشن شدن سطح ماه و رسيدن نورِ سطوح روشن به زمين مي‌شوند. در نتيجه هلال براي مدّتي تحت هيچ شرايطي رؤيت نمي شود. زيرا نوري از ماه به چشم راصد نمي رسد تا راصد بتواند آن را ببيند.[5]

البته نبايد اين تصوّر ايجاد شود که اگر جدايي زاویه ای هلالي از خورشيد بيشتر از7 درجه باشد، آن گاه حتماً هلال، رؤيت خواهد شد. زيرا رؤيت هلال به عوامل ديگري چون ارتفاع و ضخامت هلال ماه هم وابستگي دارد. امّا با توجه به رصدهاي موجود مي توان گفت اگر جدايي زاويه‌اي از 7 درجه (حدّدانژون) کمتر باشد، عوامل ديگر نقشي در رؤيت پذيري يا عدم آن نخواهند داشت.[6]

4) مدّت مکث

رؤيت پذيري هلال تنها به مشخّصاتي مانند جدايي زاويه‌اي و سنّ ماه مرتبط نيست، بلکه عوامل ديگري نيز به طور غير مستقيم در قابل رؤيت بودن هلال تاثيرگذار هستند. يکي از اين عوامل، روشنايي زمينه آسمان است که با کمّيتّي به نام «مدّت مکث ماه»، قابل تشخيص است. در هلال هاي شامگاهي (هلال اوّل ماه) پس از غروب خورشيد تا مدّتي هلال ماه در آسمان غربي حضور دارد. اصطلاحاً به اختلاف زمان غروب خورشيد و غروب ماه، «مدّت مکث» گفته مي شود.[7]

کره زمين داراي جوّي است که از لايه‌هاي گازي مختلفي تشکيل شده است که موجب پراکندگي نور خورشيد و روشنايي نسبتاً يکنواخت آسمان مي شود. جوّ زمين باعث مي شود تا مدّتي قبل از طلوع خورشيد و تا مدّتي بعد از غروب خورشيد همچنان آسمان روشن باشد. علاوه بر اين، نور خورشيد در اثر عبور از جوّ از مسير خود منحرف مي شود و به اصطلاح «شکست نور» رخ مي دهد که سبب مي شود، زمان غروب خورشيد، خورشيد بالاتر از موقعيّت واقعي خود به نظر برسد.[8]

با ذکر اين مقدمه، به بحث تأثير زمينه روشن آسمان در رؤيت پذيري هلال ماه بر مي گرديم. با يک مثال مطلب را توضيح مي دهيم اگر شمعي در اتاق روشن باشد و در نزديکي آن پروژکتور در اتاق روشن باشد، تشخيص نور شمع به آساني امکان پذير نيست زيرا نور خيره کننده پروژکتور مانع از رؤيت نور ضعيف شمع است.

اگر کمکم نور پروژکتور کمتر شود به حدّي مي رسد که رؤيتپذيري نور شمع امکان پذير مي شود، و رفته رفته که نور پروژکتور کمتر و کمتر مي شود، نور شمع واضحتر و واضحتر ديده مي شود.

معمولاً روشنايي شديد آسمان در طول روز باعث مي شود هلال باريک ماه رؤيت نشود، اما پس از غروب خورشيد رفته رفته آسمان تاريک مي شود تا به حدّي برسد که نور هلال بر نور زمينه آسمان فايق شود. در اين لحظه است که مي توان هلال را رؤيت کرد.[9]

معمولاً در لحظه غروب خورشيد آسمان غربي به رنگ زرد مايل به قرمز مي ‌گرايد، رنگ هلال نيز زرد روشن است. يکي از سختي‌هاي رؤيت هلال، تشابه رنگ هلال با رنگ زمينه آسمان است. امّا هرچه از زمان غروب خورشيد مي گذرد، از رنگ و نورانيت زمينه آسمان کاسته مي شود و به حدي مي رسد که تفکيک «نورانّيت هلال» و «زمينه آسمان» براي چشم ممکن مي شود و اصطلاحاً «تضادّ رنگي» پيش مي‌آيد و چشم قادر است اين دو رنگ را از هم تفکيک کند.[10]

«مدّت مکث» نشان مي دهد که هلال ماه پس از غروب خورشيد چه مدّت بالاي افق مي ماند يا به عبارت ديگر ماه چند دقيقه پس از غروب خورشيد غروب مي کند.[11]

از آن‌جايي که هلال‌هاي ماه در نزديکي خورشيد قرار مي گيرند، به سرعت ماه غروب مي کند. و حدّاکثر بين 30 الي 90 دقيقه «مدت مکث» آن‌هاست. هر چه مدّت مکث کم باشد، ماه سريعتر غروب مي کند در حالي که زمينه آسمان هنوز روشن است و اين امکان براي «راصد» پديد نمي آيد که بتواند هلال را رؤيت نمايد، زيرا تضادّ رنگي هنوز ايجاد نشده است و «رصد» هلال بسيار سخت مي شود. امّا اگر «مدّت مکث ماه» زياد باشد، «راصد» مدّت بيشتري پس از غروب خورشيد فرصت دارد تا هلال را پيدا کند و در اين فاصلة زماني؛ آسمان منطقه رو به تاريکي مي گرايد و شانس«راصد» براي رؤيت هلال افزايش مي يابد.[12]

5) ارتفاع هلال

ارتفاع هلال يکي از مشخّصه هاي تاثيرگذار در رؤيت هلال ماه است. «ارتفاع ماه از افق»، زاوية بين افق و ماه يا زاويه بين خط واصل ماه و ناظر با دايره افق است . به اين معني که اگر يک خط فرضي از هلال و خطي ديگر از نقطة تصوير هلال بر روي افق به چشمانمان وصل کنيم، زاويه بين اين دو خط [که توسط چشمانمان رؤيت مي ‌شود] ارتفاع هلال را مشخص مي کند.

هرچه ارتفاع هلال کمتر باشد، نور رسيده از آن از لايه‌هاي ضخيم‌تري از جوّ عبور مي کند و درخشندگي آن بيشتر کاهش مي يابد و همچنين در نزديکي افق گرد و غبار بيشتري وجود دارد که مي ‌تواند موجب محو شدن هلال ماه نو بشود، چون نور هلال توسط غبار بيشتري جذب مي شود و رؤيت هلال سختتر مي شود.[13]

ارتفاع هلال به عوامل ديگري وابسته است، و يا عواملي ديگر به او وابسته اند، مثلاً اگر ارتفاع ماه بيشتر باشد، مدّت مکث ماه بيشتر مي شود يا در نيمکرة شمالي زمين اگر عرض دايرة البروجي ماه مثبت باشد، ارتفاع هلال بيشتر خواهد بود.[14]

6) سمت

جايي که به نظر مي رسد آسمان و زمين به يکديگر متصل شده اند، «افق» ناميده مي شود، در يک دشت باز يا وسط دريا به راحتي مي توان تصوّر درستي از دايره افق را داشت. نقطه فرضي که درست بالاي سر ناظر قرار دارد «سمت الرأس» ناميده مي شود.

اگر از «سمت الرأس» ناظر کمان فرضي بکشيم که از جرم آسماني (مثلاً ماه) عبور کند و بر صفحه افق عمود شود، به آن «کمان دايره عمودي» جسم گفته مي شود. سمت يک جسم (مثل ماه) عبارت است از فاصله زاويه‌اي بين نقطه شمالي سماوي و محلّ تلاقي دايره عمودي آن جسم با دايره افق که برحسب درجه اندازه‌گيري مي‌شود. معمولاً سمت در جهت عقربه‌هاي ساعت يعني از شمال به شرق [و از شرق به جنوب و از جنوب به شمال] اندازه‌گيري مي شود بنابراين نقطة شرق، 90 درجه و جنوب 180 و غرب 270 درجه است.

 

شکل 1-5 سه مشخّصه طلايي رؤيت هلال



پس ارتفاع مشخص مي کند که جسم چقدر بالاتر از افق قرار دارد و سمت جهت آن را نسبت به شمال مشخص مي کند. بنابراين اگر گفته شود ارتفاع و سمت يک جرم آسماني به ترتيب 30 و 145 درجه است. رصدگر متوجه مي شود که آن جرم آسماني، 30 درجه بالاتر از افق جنوب شرقي منطقه قرار دارد.[15]

اختلاف سمت ماه و خورشيد

اگر ارتفاع هلال ثابت باشد، تأثير اختلاف سمت (اختلاف سمت ماه و خورشيد) را‌ بر‌رؤيت‌پذيري هلال بررسي مي کنيم؛ ابتدا فرض مي کنيم اختلاف سمت صفرباشد، مثلاً هلال در بالاي خورشيد باشد، اگر با همان ارتفاع، ماه به سمت چپ يا راست حرکت کند نورانيّت زمينة آسمان در آن منطقه کمتر مي ‌شود و همين امر باعث افزايش تضادّ رنگي هلال و آسمان مي ‌گردد و رؤيت پذيري آسان‌تر مي شود. پس اگر ارتفاع دو هلال در لحظه غروب خورشيد با هم برابر باشد، هلالي راحت رؤيت مي شود که داراي اختلاف سمت بيشتري (از خورشيد) باشد.[16]

7) فاز ماه

اصطلاحاً به نسبت سطح روشن ماه به کلّ سطح ماه، «فاز ماه» گفته مي شود، فاز ماه به صورت عددي بين 0 تا 10 يا به صورت درصدي (که حاصل ضرب فاز عددي 100مي باشد) نمايش داده مي شود.

معمولاً هلال‌هاي جوان ماه فازي کمتر از 2% دارند، هرچه ميزان فاز ماه بيشتر باشد، سطح روشن آن بيشتر و هلال، نوراني‌تر خواهد بود و شانس راصد براي رؤيت هلال بيشتر خواهد شد.[17]

فاز ماه ارتباط مستقيمي با جدايي زاویه ای ماه از خورشيد دارد؛ هرچه جدايي زاویه ای ماه و خورشيد بيشتر باشد، «فاز ماه» بيشتر است.[18]

8) اندازهگيري طول کمان هلال

«طول کمان» يکي از مهمترين مشخّصه‌هاي هلال است که بايد در هنگام رصد هلال، آن را ثبت کرد. معمولاً براي بيان طول کمان، از روش دايره ساعتي استفاده مي‌کنند. در اين روش قرص ماه را مانند يک مساحت فرض مي کنند به طوري که درجات ساعت بر روي کمان منطبق شود، سپس موقعيت نقاط ابتدايي و انتهايي هلال را بر روي ساعت تخمين مي زنند، مثلاً مي گويند طول ساعتي کمان هلال بين ساعت 1 و 6 است. از آن‌جايي در صفحه 12 ساعت 360 درجه است. هر فاصله دو عدد 30 (30ْ=12÷ 360ْ) است و در مثال فوق زاوية کمان اين گونه محاسبه مي شود؛ ْ150= ْ30×(1 - 6)، پس طول کمان در مثال بالا تقريباً ْ150 است.[19]

9) تأثير فاصلة ماه از زمين در رؤيت پذيري

از ويژگي‌هاي بسيار مؤثّر در رؤيت پذيري هلال، «فاصله ماه از زمين» است. به علّت بيضوي بودن مدار حرکتي ماه به دور زمين، فاصله آن از زمين تغيير مي کند. هنگامي که ماه در حضيض مداري خود قرار دارد، سريعتر از حالتي که در اوج مداري خود قرار دارد در زمينة آسمان جابجا مي شود.

اگر دو هلال زمان مقارنه يکساني داشته باشند ولي يکي از هلال‌ها در اوج و ديگري در حضيض مداري باشد. در اين حالت به ازاي يک سنّ مشخص هلال، جدايي زاويه اي آنها از خورشيد متفاوت خواهد بود. زيرا هلالي که در حضيض بوده سريعتر جابجا شده و جدايياش بيشتر گرديده است. علاوه بر اين وقتي هلال ماه در حضيض مداري خود باشد به زمين نزديکتر است و در مقايسه با هلال مشابه که در اوج قرار دارد درخشانتر ديده مي شود.[20]

در نتيجه اگر در هنگام رصد هلال، ماه در حضيض مداري خود باشد احتمال رؤيت هلال بالا مي رود، زيرا هم در زمينة آسمان با سرعت بيشتري حرکت مي کند و هم درخشندگي آن نسبت به حالت اوج زيادتر خواهد بود. در ضمن با افزايش بيشتر جدايي زاويه اي، فاصله بين زمان غروب خورشيد و ماه (مدّت مکث) افزايش مي ‌يابد، (که همين عامل هم در بهبود رؤيت هلال موثر خواهد بود).[21]

------------------------

[1] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 52 مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[2] . ماه نو: مباني علمي رويت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 55، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[3] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 57، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[4] . همان، ص 57.

[5] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 58، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[6] . همان.

[7]1. ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 59، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[8] . همان، ص60،59.

[9] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 61، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[10] . همان، ص62 .

[11] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 62، مشهد، بنياد پژوشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[12] . همان.

[13] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 63، مشهد، بنياد پژوشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[14] . همان، ص 64 .

[15] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 16 و 17، مشهد، بنياد پژوشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[16] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 64 و 65 . مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[17] . همان ص 66 .

[18] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 67، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[19] . همان.

[20] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 69و70، مشهد؛ بنياد پژوهشهاي اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، س1387ش.

[21] . همان،ص70.

 
ماه و سطح آن (ذکری 10) PDF چاپ پست الکترونیکی

ماه، ياور هميشگي زمين است که حضور آن روشنايي بخش آسمان شب‌هاي زمين است. «ماه» تاثيرات زيادي بر روي زمين دارد که جزر و مدّ و کسوف و خسوف تنها نمونه‌هايي از آن مي باشند.

حجم ماه يک پنجاهم حجم زمين و جرم آن يک هشتاد و يکم جرم زمين است.[1] شتاب گرانش (جاذبه) در ماه يک ششم شتاب گرانش در زمين است. و اين بدان معناست که وزن اجسام در ماه يک ششم وزن آنها در زمين است.[2]

فاصله ماه از زمين و مدار ماه

در مقايسه با فواصل موجود بين سيّارات که معمولاً ده‌ها و صدها ميليون کيلومتر مي باشد، ماه خيلي به زمين نزديک است. ماه نيز همانند ديگر سيارات منظومه شمسي که در مدارات بيضي شکل به دور خورشيد گردش مي کنند، در يک مدار بيضوي به دور زمين مي گردد. در مدارهاي بيضوي برخلاف مدارهاي دايره اي شکل، فاصله جرم گردش کننده از جرم مرکزي ثابت نيست. در يک مدار بيضي شکل، جسم گردش کننده گاهي در فاصله دورتري از جسم مرکزي و گاهي در فاصله نزديکتري نسبت به آن قرار دارد. بنابراين در حرکت ماه به دور زمين، فاصله ماه از زمين ثابت نيست و تغيير مي کند.

اختلاف حدّاکثر و حدّاقل فاصله ماه از زمين حدود 50 هزار کيلومتر است، چون اين اختلاف [نسبت به محيط بيضي حرکتي ماه به دور زمين] چندان زياد نيست، گاهي اوقات، مدار حرکت آن را دايره‌اي با شعاع متوسط حدود 384400 کيلومتر در نظر مي گيرند. اما در سير حرکتي بيضي شکل ماه به دور زمين بيشترين فاصله از کره زمين که «اوج ماه» ناميده مي شود، حداکثر 407 هزار کيلومتر و کمترين فاصله از کره زمين که «حضيض ماه» ناميده مي شود، حدّاقل آن 356 هزار کيلومتر است.

اين تغيير فاصله باعث مي شود «قطر ظاهري ماه» که اندازه زاويهاي ماه در آسمان است، يعني «همان زاويهاي که بين دو خط رسيده از دو سر ماه در چشم بيننده ايجاد مي شود» بين 29/38 و 33/53 دقيقه قوسي تغيير کند. واضح است که هر چه ماه به «حضيض» مداريش نزديکتر باشد، قطر زاويهاي آن بيشتر است و هر چه دورتر باشد کوچکتر ديده خواهد شد.

همان طورکه اشاره شد مدار ماه به دور زمين بيضوي است. اما مدار ماه دقيقاً در صفحه دايرة البروج (صفحه گردش زمين به دور خورشيد) قرار ندارد و با آن زاويه 5 درجه و 9 دقيقه قوسي مي سازد.

اين تمايل مداري باعث مي شود که ماه در نيمي از مدت گردش خود به دور زمين بالاي «دايرة البروج» و در نيم ديگر در پائين آن باشد. اين مدار در دو نقطه صفحه «دايرة البروج» را قطع مي کند که اصطلاحاً به آنها «گره‌هاي مداري» مي گويند. به گره اي که ماه در حال عبور از پائين صفحه «دايرة البروج» به بالاي آن است، «گر? صعودي» و به گره ديگر که ماه در هنگام عبور از بالاي صفحه «دايرة البروج» به پايين، آن را قطع مي کند، «گره نزولي» مي گويند.[3] بنابراين حدّاکثر فاصله عمودي ماه از «دايرة البروج» (عرضدايرة البروجي) 5 درجه و 9 دقيقه قوسي بالاي دايرة البروج و همين مقدار، پايين دايرة البروج است.

شکل 1-3: گره هاي مداري ماه به طرف خورشيد



نکتة ديگري که بايد به آن اشاره کرد، اين است که بين محور چرخش ماه‌ به ‌دور خود، با صفحه مداريش اختلاف وجود دارد. استواي ماه با صفحه مداري آن زاويه اي حدود 1 درجه و 32 دقيقه مي سازد که اين مقدار در مقايسه با زاويه تمايل محور دوران زمين بسيار کم است. (زاويه تمايل محور دوران زمين حدود 23/5 درجه است).[4]

در حرکت ماه به دور زمين، هنگامي که ماه در «حضيض» است، سرعت گردشش بيشتر و وقتي در «اوج» است سرعت گردش آن کم تر است. زيرا در «حضيض»، ماه به زمين نزديکتر و در «اوج» از آن دورتر است و در يک مدار بيضي شکل هر چه جسمي که در حال گردش به دور جسم ديگري است، به آن نزديکتر باشد، سرعتش بيشتر مي شود. [5]

هلال هاي ماه

ماه در گردش خود به دور زمين در حالتهاي مختلفي نسبت به ناظر زميني قرار مي گيرد. ماه از خود نوري ندارد و نور خورشيد را باز مي تاباند و فقط نيمي از سطح آن روشن مي شود، امّا چگونگي قرار گرفتن و موقعيّت ماه در مدارش باعث مي شود، ما آن را به حالتهاي مختلفي ببينيم. به اين اشکال «أهلّه ماه» گفته مي شود.[6]

هنگامي که ماه در مناطقي بين خط واصل زمين و خورشيد قرار دارد، سطح نوراني ماه دقيقاً در طرفي است که ما نمي توانيم آن را ببينم، در اين حالت مقارنه ماه و خورشيد (ماه نو) رخ داده است. با گذشت زمان، به تدريج ماه در مدار خود جابجا مي شود و از ديد ناظر زميني از خورشيد فاصله مي گيرد. در اين حالت مي توانيم بخش کوچکي از سطح روشن ماه که رو به ما قرار مي گيرد را در افق غربي شاهد باشيم، به مرور زمان و در شبهاي بعد سطح بيشتري از نيمه روشن ماه توسط ناظر زميني قابل رؤيت است، به طوري که شب هفتم نيمي از سطح روشن ماه، ديده مي شود، در اين حالت که «تربيع اول» ناميده مي ‌شود، ماه يک چهارم مدار خود به دور زمين را پيموده است و پس از گذشت 14 روز از لحظه مقارنه، ماه نيمي از مسير به دور زمين را طي کرده و درست در نقطه مقابل خود نسبت به لحظه مقارنه، قرار مي گيرد که در اين حالت تمام سطح روشن ماه ديده مي شود که اصطلاحاً «بدر» يا «ماه کامل» به آن گفته مي شود. پس از آن تمامي مراحل قبلي به طور معکوس تکرار مي شود، يعني پس از « بدر»، تربيع دوم و پس از آن هلال آخر ماه رخ خواهد داد که به خلاف «هلال اول ماه» که در افق غربي و هنگام غروب خورشيد ديده مي شد، «هلال آخر ماه» در افق شرقي پيش از طلوع خورشيد ملاحظه مي شود و در نهايت حدود 1 يا 2 روز «ماه» ديده نمي شود و اصطلاحاً در«محاق» قرار مي گيرد.[7]

ليبراسيون( رخگرد)

دوره گردش ماه به دور زمين برابر دوره گردش ماه به دور خودش است که در نتيجه نيمي از ماه به سمت ناظر زميني است و ما هميشه يک طرف ماه را مي بينيم ولي اين مقداري که رؤيت مي شود 50 درصد سطح ماه (نيمي از ماه نيست) بلکه حداکثر حدود 59 درصد از سطح آن در يک دور? ماه قمري قابل رؤيت است و فقط حدود 41 درصد از آن تحت هيچ شرايطي از سطح زمين رؤيت نخواهد شد.[8]

شکل 1-4 حرکت مداري ماه به دور زمين و تشکيل اهلّه ماه



پديده رخگرد خصوصاً در مورد هلالهاي بسيار باريک مي تواند نقش مهمي در بررسي وضعيت رؤيت پذيري هلال ايفا کند.[9]

------------------------

[1] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمّد احمدي، و يوسف شعباني، ص 24، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387 ش.

[2] .ماه نزديک ترين همسايه زمين، سيد ناصر هاشمي، ص 41، شيراز، انتشارات تخت جمشيد،چاپ اول ، 1381.

[3] .ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 37، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[4] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 38، مشهد، بنياد پزوشهاي اسلامي چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رصوي، س 1387ش .

[5] . همان،ص39.

[6] . همان.

[7] . ماه نو.: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي و يوسف شعباني، ص 40 -41- 42، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي، چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[8] . ماه نو: مباني علمي رؤيت هلال، امير حسن زاده، محمد احمدي، و يوسف شعباني، ص 42، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي چاپ يکم، انتشارات آستان قدس رضوي، س 1387ش.

[9] . همان، ص45.

 
آشنایی با اصطلاحات نجومی (ذکری 8) PDF چاپ پست الکترونیکی

آشنایی با اصطلاحات نجومی[1]

طول و عرض جغرافیایی

در نجوم کروی به جای «هندسۀ مسطّح» ناچار از «مثلّثات کروی» بهره می گیریم. در رؤیت هلال استفاده از دستگاه های مختصّات، نقش اساسی دارد. به دلیل تشابهات بین کرۀ زمین و کرۀ آسمان در مبحث نجوم کروی ابتدا اشارۀ مختصری به دستگاه جغرافیایی در کرۀ زمین می کنیم.

زمین، سیّاره ای است با شعاع تقریبی 6367 کیلومتر که در جهت غرب به شرق، حول محور خود می چرخد، نقاطی از کرۀ زمین که توسّط محور دوران قطع شده اند، قطبین زمین [قطب شمال و جنوب] نام دارند، در واقع به نظر می رسد که دو قطب ثابت هستند و نقاط دیگر کرۀ زمین حول محوری که این دو نقطه را قطع می کند، در حرکت هستند.[2]

خط استوا دایره ای است فرضی که بر خطّی که از قطبین می گذرد، عمود بوده و کرۀ زمین را به دو نیم کرۀ مساوی شمالی، جنوبی تقسیم می‌کند، دایره هایی که موازی استوا هستند «مدار» نامیده می‌شوند.

در محور مختصات بر روی کرۀ زمین، خط استوا صفر فرض شده است و تا قطب شمال به 90 درجه و تا قطب جنوب به90 درجه تقسیم شده است. فاصلۀ زاویه ای بین استوا و هر نقطه ای بر روی کره زمین، «عرض جغرافیایی» نامیده می‌شوند، با این تعریف، تمام نقاطی که بر روی یک مدار قرار دارند عرض جغرافیایی یکسانی خواهند داشت. نقاطی که در نیمکرۀ شمالی قرار دارند دارای عرض جغرافیایی شمالی(یا مثبت) و نقاطی که در نیمکرۀ جنوبی واقعند، دارای عرض جغرافیایی جنوبی (یا منفی) هستند.

دایره های قراردادی و فرضی که بر دایرۀ استوا عمود بوده و از دو قطب می‌گذرند، دوایر «نصف النهار» نامیده می‌شود، این «نصف النهار»ها که بر مدارها عمود هستند بر هم امتیازی ندارند، پس بایستی یکی را مبدأ قرار داد و جهت شرق یا غرب را با توجّه به آن تعیین کرد. نصف النهاری که از تلسکوپ رصدخانۀ سلطنتی انگلیس در گرینویچ می‌گذرد، مبنا قرار داده شده است. طول جغرافیایی عددی بین صفر تا 180 درجه است. اگر نقطه ای در شرق نصف النهار مبدأ باشد طول جغرافیایی آن شرقی است و با علامت مثبت نشان داده می‌شود و اگر در غرب نصف النهار مبدا باشد، طول جغرافیایی آن غربی است و با علامت منفی نشان داده می‌شود. هر درجه را نیز به 60 دقیقه تقسیم کرده اند.

تصویر طول و عرض جغرافیایی

شکل 1: طول و عرض جغرافیایی مکانی در کرۀ زمین



بنابراین تهران که در 35 درجه و 42 دقیقۀ شمالی استوا و 51 درجه و 25 دقیقۀ قوسی شرق نصف النهار گرینویچ قرار دارد، طول و عرض جغرافیایی آن 42/35 درجه شمالی و 25/51 درجه شرقی نمایش داده می‌شود.[3]

قطب و استوای سماوی

منجّمان برای مشخّص کردن موقعیّت اجرام سماوی از روش های مشابه با مختصات جغرافیایی استفاده می‌کنند. در کرۀ آسمان هم، قطب و استوا تعریف می‌شود، «قطبین سماوی» نقاطی هستند که به نظر می‌رسد تمام ستارگان به دور آنها گردش می‌کنند. در واقع امتداد محور دوران زمین به دور خویش در کرۀ آسمان، «قطب های سماوی» را به وجود می‌آورد.

اگر صفحۀ استوای زمین را از اطراف تا بی نهایت ادامه دهیم تا کرۀ آسمان را قطع کند، دایره ای فرضی به وجود می‌آید که آن را «استوای سماوی» می‌نامند.[4]

افق و سمت الرأس

اکنون می‌توان تصور کرد که آسمان مانند گنبدی است که ناظر در مرکز آن قرار دارد. جایی که به نظر می‌رسد آسمان و زمین به یکدیگر متصل شده اند، «افق» نامیده می‌شود و نقطه ای که درست در بالای سر ناظر قرار دارد«سمت الرأس» می‌باشد.[5]

 

شکل 2: موقعیت ستاره در دستگاه مختصات افقی



دستگاه مختصات دایرة البروجی

به مسیر حرکت ظاهری خورشید در پهنۀ آسمان در مدت یک سال خورشیدی، «دایرة البروج»گفته می‌شود. از نظر ناظر زمینی به نظر می‌رسد که خورشید در مدّت یک سال مسیری را از بین صورت های فلکی مختلف طی می‌کند. در واقع حرکت خورشید در «دایرة البروج»، ناشی از حرکت سالیانۀ زمین به دور خورشید است. این پدیده همانند پدیدۀ چرخش معکوس آسمان به دلیل چرخش زمین است، به عبارت دیگر اگر مدار گردش زمین به دور خورشید را در کرۀ آسمان گسترش دهیم، دایره ای به وجود می‌آید که «دایرة البروج» نامیده می‌شود.[6]

صفحۀ چرخش مدار زمین به دور خورشید بر استوای زمین منطبق نیست و با آن زاویه ای حدود 5/23 درجه می‌سازد پس «استوای سماوی» و «دایرة البروج»، هم صفحه نبوده و زاویۀ بین آنها 5/23 درجه است. «استوای سماوی» و «دایرة البروج» در دو نقطه، یکدیگر را قطع می‌کنند که «نقاط اعتدالین بهاری و پائیزی» گفته می‌شود که خورشید در روز اوّل فروردین در نقطۀ اعتدال بهاری و اوّل مهر در نقطۀ اعتدال پائیزی قرار دارد. در حالی که در اوّل تیر(انقلاب تابستانی) و اول دی(انقلاب زمستانی) بیشترین فاصله را از «استوای سماوی» دارد.[7]

اگر کمانی را از جرم آسمانی بر «دایرة البروج» عمود کنیم، طول این قوس همان «عرض دایرة البروجی» است. اگر جرم مورد نظر بالای دایرة البروج باشد مقدار عرض آن مثبت و اگر پائین باشد، عرض آن منفی است.

در نگاه ناظر خورشید بر روی دایرة البروج جابجا می‌شود بنابراین عرض دایرة البروجی آن صفر است.[8]

طول کمانی که بین پای عمود و نقطۀ اعتدال بهاری قرار می‌گیرد، «طول دایرة البروجی» نام دارد که از نقطۀ اعتدال بهاری در جهت غرب به شرق اندازه گیری می‌شود. طول دایرة البروجی عددی بین صفر تا 360 درجه است. به عنوان مثال خورشید در انقلاب تابستانی، یک ربع از مسیر خود را طی کرده است، بنابراین طول دایرة البروجی آن 90 درجه است، به همین نحو خورشید در اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی به ترتیب دارای طول دایرة البروجی 180 و 270 درجه است.

چون زاویۀ صفحه مدار ماه و سیارات منظومۀ شمسی با مدار زمین کم است، بنابراین ماه و سیارات در منظومه شمسی در نزدیکی «دایرة البروج» حرکت می‌کنند، به همین دلیل بیشتر از دستگاه مختصات دایرة البروجی برای مشخص کردن موقعّیت آنها استفاده می‌شود. [نه دستگاه های مختصات دیگر.][9]

------------------------

[1].. برگرفته از پایان نامه جناب حجه الاسلام سید محمد حسین رکنی

[2].. ماه نو: مبانی علمی رؤیت هلال، امیر حسن زاده، محمّد احمدی و یوسف شعبانی، ص 12، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ یکم، انتشارات آستان قدس رضوی،س 1387 ش.

[3].. ماه نو: مبانی علمی رؤیت هلال، امیر حسن زاده، محمد احمدی، و یوسف شعبانی،ص13، مشهد، بنیاد پژوشهای اسلامی، چاپ یکم، انتشارات آستان قدس رضوی، س 1387 ش.

[4].. ماه نو: مبانی علمی رؤیت هلال، امیر حسن زاده، محمد احمدی و یوسف شعبانی، ص 15، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ یکم، انتشارات آستان قدس رضوی س 1387.

[5].. همان، ص 16.

[6].. همان، ص 18.

[7].. همان، ص 19.

[8].. همان.

[9]..همان.

 
رؤیت هلال ماه ربیع الثاني (ذکری 7) PDF چاپ پست الکترونیکی

وضعیّت رؤیت پذیری هلال ماه ربیع الثانی 1434 هجری قمری

در غروب روز ‌یک‌شنبه 22 بهمن‌ماه 1391 هجری شمسی برابر با 29 ربیع ‌الأوّل 1434 هجری قمری

راهنمای نقشه

هلال در محدودۀ منحنی«الف»: به راحتی با چشم عادی و غیرمسلّح رؤیت می‌شود.

هلال در محدودۀ منحنی«ب»: در صورت مناسب بودن شرایط رصدی(مكانی و جوّی) با چشم غیرمسلّح قابل مشاهده است.

هلال در محدودۀ منحنی«ج»: با ابزار نوری(دوربین های دوچشمی قوی و تلسكوپ) قابل رؤیت می باشد و مشاهدۀ آن با چشم عادی، محتمل است.

هلال در محدودۀ منحنی«د»: فقط با ابزار نوری رؤیت پذیر است.



وضعیّت رصدی هلال

همان‌گونه که در نقشه دیده می‌شود، هلال ماه ربیع الثانی 1434 هجری قمری در غروب روز یک‌شنبه بیست و دوّم بهمن‌ماه غیر از آمریکای شمالی در سایر مناطق جهان به هیچ وجه قابل رؤیت نخواهد بود؛ از این‌رو مطابق مبنای اکثریّت قریب به اتّفاق فقهای عظام، روز دو‌شنبه بیست و سوّم بهمن‌ماه 1391 شمسی، اوّل ربیع الثانی 1434 قمری نیست، بلکه سی‌ام ماه ربیع الأوّل 1434 هجری قمری خواهد بود.



در غروب روز دو‌شنبه 23 بهمن‌ماه 1391 هجری شمسی برابر با 30 ربیع ‌الأوّل 1434 هجری قمری

راهنمای نقشه

هلال در محدودۀ منحنی«الف»: به راحتی با چشم عادی و غیرمسلّح رؤیت می‌شود.

هلال در محدودۀ منحنی«ب»: در صورت مناسب بودن شرایط رصدی(مكانی و جوّی) با چشم غیرمسلّح قابل مشاهده است.

هلال در محدودۀ منحنی«ج»: با ابزار نوری(دوربین های دوچشمی قوی و تلسكوپ) قابل رؤیت می باشد و مشاهدۀ آن با چشم عادی، محتمل است.

هلال در محدودۀ منحنی«د»: فقط با ابزار نوری رؤیت پذیر است.



وضعیّت رصدی هلال

همان‌گونه که در نقشه مشهود است، هلال ماه ربیع الثانی 1434 هجری قمری در غروب روز دوشنبه بیست و سوم بهمن‌ماه در غالب قارّه‌ها و مناطق جهان و از جمله کشورهای منطقۀ خاورمیانه و خصوصاً ایران و عراق در صورت مساعد بودن شرایط جوّی، به راحتی با چشم عادی و غیر مسلّح قابل رؤیت است؛ بنابراین به طور قطع و یقین و طبق مبنای تمامی فقهای عظام، روز سه‌شنبه بیست و چهارم بهمن‌ماه 1391 شمسی، اوّل ربیع الثانی 1434 قمری خواهد بود.



مشخّصات هلال ماه ربیع الثانی 1434 هجری قمری

برخی از مشخّصه‌های هلالِ ربیع الثانی 1434 در روزهای یک‌شنبه 22 و دوشنبه 23 بهمن‌ماه 1391 در افق شهر مقدّس قم عبارتند از:

مشخّصه های هلال بیست و هشتم ماه بیست و نهم ماه
درجه دقیقه ساعت دقیقه درجه دقیقه
ساعت دقیقه
لحظه غروب خورشید (براساس محاسبات)

17 48

17 49
لحظه غروب خورشید (براساس رصد)







سمت خورشید در لحظه غروب خورشید 253 47

254 11

سمت ماه در لحظه غروب خورشید 257 29

254 05

اختلاف سمت ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید 3 42

0 05

زاویة جدایی ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید 5 31

16 34

ارتفاع هلال در لحظه غروب خورشید 2 48

15 06

لحظه غروب ماه

18 11

19 16
مکث ماه در لحظه غروب خورشید 21 دقیقه 85 دقیقه
سن هلال در لحظه غروب خورشید 6 ساعت و 58 دقیقه
30 ساعت و 59 دقیقه
درصد سطح روشن ماه در لحظه غروب خورشید 0/30%
2/33%
فاصله ماه در لحظه غروب خورشید 371349/84 کیلومتر
375665/77 کیلومتر
 
عوامل مؤثر در رؤیت پذیری هلال (ذکری 6) PDF چاپ پست الکترونیکی

عوامل مؤثر در رؤیت پذیری هلال[1]

کلّیات نجومی

تاریخ رسمی اسلام بر پایۀ گردش ماه به دور زمین استوار است. بدین ترتیب که هر گاه هلال ماه پس از مدتی دیده نشدن (به اصطلاح در محاق بودن) دوباره رؤیت شد، ماه قمری جدید آغاز شده و ماه قمری سابق پایان پذیرفته است.

سال شمسی و قمری

سال شمسی(خورشیدی): به یک بار گردش کامل زمین به دور خورشید، گفته می شود که 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 46 ثانیه و 6 ثالثه و 10 رابعه به طول می انجامد.

سال قمری: به 12 دور گردش ماه به دور زمین اصطلاحاً سال قمری گفته می شود که این مقدار به طور متوسط 354 روز و 8 ساعت و 48 دقیقه زمان می برد.

ماه قمری وسطی: از آنجایی که ضبط ماه قمری (هلالی) (یعنی فاصلۀ زمانی بین دو مقارنۀ متوالی ماه و خورشید و زمین) برای عموم مردم دشوار است، منجّمان ماه های فرد را سی روز و زوج را بیست و نه روز به حساب می آوردند و 11 بار در مجموع سی سال «ذو الحجة» را سی روز به حساب می آورند؛ یعنی سالهای 2، 5 و 7 و 10 و 13 و 18 و 21 و 24 و 26 و 29. تا بدین ترتیب یک سال قمری محاسبه شود.

ماه مبارک رمضان در این قرارداد سی روز، در نظر گرفته شده است، چون ماه نهم و ماه فرد است.

در محاسبات، چه خورشید را ثابت فرض کنیم و زمین را متحرّک و یا برعکس، یعنی خورشید را متحرّک و زمین را ثابت، تفاوتی نمی کند.

در لحظه ای که در زمین نیم کرۀ مقابل خورشید روشن و روز است، نیمکرۀ دیگر خاموش و شب است. روز و شب هر منطقه با روز و شب مناطق دیگر متفاوت است.در اوّل بهار و اوّل پاییز یعنی نقاط اعتدال ربیعی و خریفی، مدّت زمانِ شب و روز مساوی است. و در اوّل تابستان طولانی ترین روز و کوتاه ترین شب و در اوّل زمستان طولانی ترین شب و کوتاه ترین روز را داریم. وقتی نیم کرۀ شمالی اوّل بهار است، نیم کرۀ جنوبی اوّل پاییز است و برعکس، وقتی در نیم کرۀ شمالی اوّل تابستان است در نیم کرۀ جنوبی اوّل زمستان است و برعکس.

ماه و حرکات آن (ماه نجومی- ماه قمری یا هلالی)

ماه، کره ای است که از خود نور ندارد و نور خورشید را باز می تاباند. در منظومۀ شمسی، زمین در حالی که ماه به دور او در گردش است به دور خورشید می گردد. یک دور گردش کامل ماه به دور زمین دقیقاً 27/32166 روز به طول می انجامد، این مدّت را ماه نجومی می نامند، امّا از دید یک ناظر زمینی، فاصلۀ زمانی بین دو ماه کامل و یا دو حالت یکسان از صور ماه را ماه قمری می نامند که[زمان آن] با ماه نجومی فرق دارد و 29/53059 روز به طول می انجامد.[2]

ماه در آسمان و نسبت به ستارگان، رو به شرق حرکت می کند، ولی نسبت به زمین و از دید یک ناظر زمینی به سوی غرب حرکت می کند. موقعیّت ماه در وقت معینی از روز نسبت به روز قبل و بعد از آن متفاوت است و حدود 13 درجه اختلاف دارد. به عبارتی اختلاف زمانی بین طلوع ماه در دو روز متوالی حدود 50 دقیقه است، این زمان را زمان «تأخیر» می نامند. از آنجا که خورشید و ماه دارای حرکت یکنواخت و ثابتی در آسمان نمی باشند، بالطّبع مدّت تأخیر در طول سال متفاوت خواهد بود، به طوری که این مدّت زمان، در «فروردین» حدّاکثر و در «مهر» حدّاقل خواهد بود.

«ماه قمری[یا هلالی]» را می توان مدّت لازم برای قرار گرفتن مجدّد زمین، ماه و خورشید بر یک مسیر دانست.[3]

در ماه نجومی، ماه 360 درجه حرکت می کند تا به همان نقطه در فضا برگردد، ولی در ماه هلالی 389 درجه طی می کند، تا زمین و ماه وخورشید در یک مسیر قرار بگیرند، این که ماه قمری (هلالی) حدود 1/6 روز طولانی تر از ماه نجومی است، به این علّت می باشد که همزمان با گردش ماه به دور زمین، زمین نیز به دور خورشید می گردد.[4]

[در واقع] در ماه نجومی، ستاره ای دوردست و ثابت وسیلۀ سنجش است. امّا در تعریف ماه هلالی خورشید به عنوان ستارۀ شاخص در نظر گرفته می شود. نکته اینجاست که در این مدّت، زمین نیز در مدار خود حرکت کرده و به تعبیر دیگر مکان خورشید ظاهراً بین ستارگان آسمان جابجا شده است، پس ماه برای این که [این مقدار حرکت و جابجایی را جبران کند و] دوباره بتواند با زمین و خورشید در یک خط قرار بگیرد، مجبور است مقدار بیشتری از مدار خود را بپیماید.[5] [یعنی 389 درجه]

کرۀ ماه در حالی که به دور زمین می گردد به دور محور خود نیز می چرخد، اما پدیدۀ جالبی که در مورد حرکت ماه رخ می دهد این است که دورۀ گردش این کره به دور خود، برابر دورۀ گردش آن به دور زمین است. این پدیده که به «پدیدۀ همزمانی» معروف است، سبب می شود که همیشه یک طرف ماه به سمت ناظر زمینی باشد به عبارت دیگر یک ناظر زمینی تنها می تواند نیمی از سطح ماه را ببیند و نیم دیگر بر او پوشیده است.[6]

------------------------

[1]. برگرفته از پایان نامه جناب حجة الاسلام و المسلمین سید محمد حسین رکنی

[2]. ماه نزدیک ترین همسایۀ زمین، سیّد ناصر هاشمی، ص 51، شیراز، انتشارات تخت جمشید، چاپ اول، 1381.

[3]. همان، ص 52.

[4]. همان.

[5]. ماه نو؛ مبانی علمی رؤیت هلال، امیر حسن زاده، محمّد احمدی و یوسف شعبانی ص 36، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ یکم، موسّسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی. س 1387 ش.

[6]. همان، ص 37.

 
فجر صادق و فجر کاذب (ذکری 5) PDF چاپ پست الکترونیکی



زمان اذان صبح مصادف با فجر صادق مي باشد. در مقابل اين فجر، فجر ديگري است که به فجر اول يا فجر کاذب معروف است. براي تشخيص وقت فريضۀ صبح، اطلاعاتي از اين دو فجر ارائه مي گردد.

معناي لغوي واژۀ فجر

معناي اصلي واژۀ فجر، شکافته شدن همراه با آشکار شدن چيزي است و از نمونه هاي فجر، شکافته شدن تاريکي و طلوع روشنايي و نور است.

تعريف فجر صادق و فجر کاذب[1]

صبح (فجر) کاذب (false down) يا نور منطقه البروجي[2]

در واقع نور سفيدي است که در ناحيۀ شرق قبل از فجر صادق پديدار مي شود و به شکل مثلثي است که قاعدۀ آن در راستاي افق و رأس آن به طرف بالاي افق مي باشد. اين پديده چند ساعت بعد از نيمه شب و به صورت نوري نيزه اي شکل در امتداد دايرة البروج ديده مي شود و به عبارت ديگر انعکاس ضعيفي از نور خورشيد توسط غبار ميان ستاره اي است که به صورت مخروط نوراني کم فروغي در امتداد منطقة البروج (نور منطقة البروجي) و به هنگام طلوع و غروب خورشيد مشاهده مي شود که به آن فجر کاذب يا صبح کاذب مي گويند. روشنايي آن به قدري کم است که فقط از نواحي بسيار تاريک مي توان آن ها را به سادگي تشخيص داد و در شهرهاي بزرگي مانند تهران، ديدن آنها عملاً غيرممکن است. اين پديده در مناطق استوايي به خوبي قابل رؤيت است. (تصوير زير)

فجر صادق (morning twilight)

وقتي است که آن سفيدي در ناحيۀ مشرق پراکنده شود. فلق يا فجر صادق نور سفيدي است در جهت شرق که پس از فجر کاذب و قبل از طلوع خورشيد ظاهر مي شود. فجر صادق در آغاز به صورت هاله اي نوراني ديده مي شود و زماني که ارتفاع خورشيد 18- يا اندکي متفاوت تر باشد، ناظر، پراکندگي نور آن را در جو مي بيند. اين آغاز فجر صادق و اول وقت نماز صبح بوده و به تدريج که درخشندگي فجر صادق بيشتر شود، ستاره ها ناپديد مي شوند.

طلوع نخستين پرتو لبه بالاي خورشيد پايان وقت نماز مي باشد. در کل علماء از زماني که خورشيد در ارتفاع 17- تا 1- درجه مي باشد را وقت نماز دانسته و آن را فلق مي نامند. (تصوير زير)

تفاوت هاي فجر صادق و فجر کاذب

بين دو فجر چند فرق وجود دارد:

1. فجر کاذب از افق جداست، در حالي که فجر صادق به افق متصل است.

2. فجر کاذب عمودي است، اما فجر صادق افقي است.

3. فجر کاذب هنگام اولين لحظه طلوع درخشان است، ولي به مرور از بين مي رود، در حالي که فجر صادق با نور کم طلوع مي کند و با گذشت زمان پر نور مي شود.

تعيين زمان فجر صادق امري حسي است که فقط مي توان با انجام آزمايشات متعدد به زمان واقعي آن نزديک شد[3]. بر اساس رصدها، مي توان تحقيق کرد اگر خورشيد چند درجه زير افق باشد، چنين پديده اي ديده مي شود. منجّمان دورۀ اسلامي، مقدار آن را بين 17 تا 19 درجه ثبت کرده اند. در حال حاضر مرکز تقويم مؤسسۀ ژئوفيزيک دانشگاه تهران که مسئوليت استخراج اوقات شرعي کشور را به عهده دارد، براي اذان صبح زاويۀ 17/7 درجه زير افق را ملاک محاسبات قرار داده و صدا و سيما نيز همين اوقات را اعلام مي کند.[4]

------------------------

[1]. در مصباح اللغة فيومي آمده است: الفجر اثنان: الاوّل الکاذب و هو المستطيل و الثاني الصادق و هوالمستطير. دو فجر داريم: اوّلي فجر دروغين و آن فجري است که به درازا در آسمان پديد مي آيد و دوّمي فجر راستين و آن همان است که در آسمان پهن مي گردد.

[2]. نور منطقة البروجي در راستاي دايرة البروج (مسير ظاهري حرکت خورشيد در آسمان) توزيع مي شود و به همين دليل، نور منطقة البروجي نام گرفته است. اين پديده در فاصلۀ زماني بسيار کمي نسبت به سپيده روي مي دهد و به همين دليل، در گذشته آن را با فجر (سپيده) اشتباه مي گرفتند؛ از اين رو به آن، فجر کاذب مي گفتند تا با فجر صادق که معيار اذان صبح است، اشتباه گرفته نشود. سپيده، پديده اي است که در اثر شکست نور در جوّ زمين ايجاد مي شود و به دنبال آن، وقتي ارتفاع خورشيد حدود 18 درجه زير افق باشد، نخستين پرتوهاي خورشيد در افق ظاهر مي شوند و پرده اي نقره اي رنگ را به موازات افق شرقي پديد مي آورند.

[3]. پايگاه اطلاع رساني صادقين عليهما السلام .

[4]. پايگاه اطلاع رساني تبيان.

 
وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه صفر المظفّر 1434 هجری قمری (ذکری 4) PDF چاپ پست الکترونیکی

غروب روز پنج شنبه 23 آذر 1391 برابر با 28 محرّم الحرام 1434 هجری قمری

 

 

هلال در محدودة منحنی«الف»: به راحتی با چشم عادی و غیرمسلّح رؤیت می‌شود.

هلال در محدودة منحنی«ب»: در صورت مناسب بودن شرایط رصدی (مكانی و جوّی) با چشم غیرمسلّح قابل مشاهده است.

هلال در محدودة منحنی«ج»: با ابزار نوری (دوربین های دوچشمی قوی و تلسكوپ) قابل رؤیت می‌باشد و مشاهدة آن با چشم عادی، محتمل است.

هلال در محدودة منحنی«د»: فقط با ابزار نوری رؤیت پذیر است.

وضعیّت رصدی هلال

همان طور که در نقشه دیده می شود، هلال ماه صفر المظفّر سال 1434 هجری قمری در بسیاری از قارّه های جهان از جمله آسیا و خصوصاً کشورهای منطقة خاورمیانه به ویژه ایران و عراق حتّی با ابزار نوری هم قابل رؤیت نیست؛ بر این اساس طبق مبنای اکثر قریب به اتّفاق مراجع عظام تقلید، قطعاً روز جمعه بیست و چهارم آذر ماه، بیست و نهم ماه محرّم الحرام سال 1434 هجری قمری خواهد بود و شنبه بیست و پنجم آذر ماه 1391 شمسی، اوّل صفر المظفّر 1434 قمری خواهد بود.

غروب روز جمعه 24 آذر 1391 برابر با29 محرّم الحرام 1434 هجری قمری

 

 

هلال در محدودة منحنی«الف»: به راحتی با چشم عادی و غیرمسلّح رؤیت می‌شود.

هلال در محدودة منحنی«ب»: در صورت مناسب بودن شرایط رصدی (مكانی و جوّی) با چشم غیرمسلّح قابل مشاهده است.

هلال در محدودة منحنی«ج»: با ابزار نوری (دوربین های دوچشمی قوی و تلسكوپ) قابل رؤیت می‌باشد و مشاهدة آن با چشم عادی، محتمل است.

هلال در محدودة منحنی«د»: فقط با ابزار نوری رؤیت پذیر است.

وضعیّت رصدی هلال

همان گونه که در نقشه ديده مي شود، هلال ماه صفر المظفّر سال 1434 هجري قمري در غالب قارّه ها و مناطق جهان و از جمله کشورهاي منطقة خاورميانه و خصوصاً ايران و عراق به راحتي با چشم عادي و غير مسلّح قابل رؤيت است؛ از اين رو به طور قطع و يقين و طبق مبناي غالب فقهاي عظام روز جمعه بيست و چهارم آذر ماه، بيست و نهم ماه محرّم الحرام 1434 قمري خواهد بود و شنبه بيست و پنجم آذر ماه 1391 شمسي، اوّل صفر المظفّر 1434 قمري خواهد بود.



مشخّصات هلال ماه صفر المظفّر 1434 هجری قمری

برخی از مشخّصه های هلالِ صفر المظفّر 1434 در روزهای پنجشنبه و جمعه 23 و 24 آذر 1391 در افق شهر مقدّس قم عبارتند از:

 

مشخّصه های هلال بیست و هشتم ماه بیست و نهم ماه
درجه دقیقه ساعت دقیقه درجه دقیقه
ساعت دقیقه
لحظه غروب خورشید (براساس محاسبات)

17 00

17 00
لحظه غروب خورشید (براساس رصد)







سمت خورشید در لحظه غروب خورشید 242 35

242 30

سمت ماه در لحظه غروب خورشید 242 39

234 11

اختلاف سمت ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید 0 4+

8- 19

زاویة جدایی ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید 02 47

16 29

ارتفاع هلال در لحظه غروب خورشید 01 34

12 49

لحظه غروب ماه

17 17

18 25
مکث ماه در لحظه غروب خورشید 17 دقیقه 1 ساعت و 23 دقیقه
سن هلال در لحظه غروب خورشید 4 ساعت و 49 دقیقه
28 ساعت و 49 دقیقه
درصد سطح روشن ماه در لحظه غروب خورشید 0/11% 
2/29% 
فاصله ماه در لحظه غروب خورشید 357433/50 کیلومتر
359569/35 کیلومتر
 
وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه ذیحجه 1433 (ذکری 1) PDF چاپ پست الکترونیکی

در غروب روز سه‌شنبه 25 مهرماه 1391 هجري شمسي برابر با 29 ذي‌القعدة ‌الحرام 1433 هجري قمري و مطابق با 16 اکتبر 2012 ميلادي

هلال در محدودة منحني«الف» : به راحتي با چشم عادي و غيرمسلّح رؤيت مي شود.

هلال در محدودة منحني«ب» : در صورت مناسب بودن شرايط رصدي(مكاني و جوّي) با چشم غيرمسلّح قابل مشاهده است.

هلال در محدودة منحني«ج» : با ابزار نوري(دوربين هاي دوچشمي قوي و تلسكوپ) قابل رؤيت مي باشد و مشاهدة آن با چشم عادي، محتمل است.

هلال در محدودة منحني«د» : فقط با ابزار نوري رؤيت پذير است.

وضعيّت رصدي هلال

همان‌گونه که در نقشه نمايان است، هلال ماه ذي‌الحجّة ‌الحرام در غروب روز سه‌شنبه 25 مهرماه 1391 هجري شمسي در بسياري از نقاط جهان از جمله منطقة خاورميانه با چشم عادي و غيرمسلّح و همچنين چشم مسلّح قابل رؤيت است. بنابراين مطابق با نظر اکثر قريب به اتّفاق فقهاء و مراجع عظام تقليد( أدام الله أظلالهم) روز چهارشنبه 26 مهرماه، روز اوّل ذي‌الحجّة الحرام 1433 هجري قمري خواهد بود.

مشخّصات هلال ماه ذي‌الحجّة الحرام 1433 هجري قمري

برخي از مشخّصه‌هاي هلالِ ذي‌الحجّة ‌الحرام 1432 در روز سه‌شنبه 25 مهرماه 1391 در افق شهر مقدّس قم عبارتند از :

• سنّ هلال در لحظه غروب خورشيد : 26 ساعت و 02 دقيقه

• لحظه غروب خورشيد (براساس محاسبات) : ساعت 17 و 33 دقيقه

• لحظه غروب خورشيد (براساس رصد): ـ

• سمت خورشيد در لحظه غروب : 259 درجه و 54 دقيقه قوسي

• سمت ماه در لحظه غروب خورشيد: 246 درجه و 26 دقيقه قوسي

• اختلاف سمت ماه و خورشيد در لحظه غروب خورشيد: 13ـ درجه و 27 دقيقه قوسي

• زاوية جدايي ماه و خورشيد در لحظه غروب خورشيد: 14 درجه و 41 دقيقه قوسي

• ارتفاع هلال در لحظه غروب خورشيد: 04 درجه و 34 دقيقه قوسي

• درصد سطح روشن ماه: 74/1%

• مکث ماه بعد از غروب خورشيد: 32 دقيقه

• لحظه غروب ماه: ساعت 18 و 07 دقيقه

• فاصله ماه در لحظه غروب خورشيد: 63/360837 کيلومتر

 


منوی اصلی


ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج

Hosting: Ilimitada Hosting Chile VPS